برحسب آنچه را كه عوامل زمانيّه و مكانيّه اقتضا مىكند . و چه بسا در آنها بدون ضابطه و ميزان كلّى ، دگرگونىهائى از قبيل تبديل مالى به مالى ، و يا مقامى به مقامى ، و يا حكمى به حكمى ، پيدا مىشود ؛ و البتّه اين در قانون مجازات نيز شايد بيشتر باشد . چون جُرم و جنايت در قوانين موضوعهء زندگى ، حبس و جريمه و اعدام و اسقاط رتبه و درجه و سائر اقسام مجازات را در بردارد ، و در اين جا چه بسا حكم مجازات به واسطهء اغراض مختلفى تغيير پيدا مىكند ؛ و حاكم حكم را تغيير مىدهد به جهت پيش آمدن واقعه اى كه ايجاب تغيير اين مجازات را مىنمايد . مثل آنكه شخص مجرم كه در آستانهء جريمه است ، اصرار و ابرام مىكند كه بتواند عواطف قاضى را تحريك كند ، تا او را مورد رحمت قرار دهد و از مجازات او صرف نظر نمايد . و مثل آنكه به قاضى رِشوه دهد و او را از مجراى حكم صحيح خود منحرف سازد ، و به خلاف حقّ حكم دهد . و مثل آنكه شخص مجرم شفيعى را به نزد حاكم بفرستد تا وساطت و ميانجيگرى كند ، و يا شفيع را نزد مُجرِى حكم بفرستد تا از اجراء آن نسبت به مجرم دست بردارد . و مثل آنكه عِوض و فِدا بدهد ، و به جاى خود ديگرى را چون فرزند و غلام و برادر را به حاكم بسپارد ، و حاكم او را به جاى مجرم مجازات كند ؛ و اين البتّه در صورتيست كه نياز حاكمِ آمادهء به مجازات نسبت به اين عوض بيشتر از نياز او نسبت به شخص مجرم باشد ، و