اين وجههء خلقى است كه ميگويند : تا آفتاب نباشد گياه سبز نمىشود . تا آب نباشد گياه نميرويد . گياه احتياج به هوا دارد . شرائط محيط پرورش گياه كاملًا مؤثّر در پرورش آن هستند . جنين در شكم مادر بايد چنين و چنان باشد ، مراحلى را بايد طىّ كند ، و الّا به وجود نمىآيد و رشد نمىكند و عقل و هوش نمىيابد . و تمام موجودات اين عالم با يك سلسله انتظام صحيح علّت و معلول در حركت است ؛ و هر علّتى از جاى خود تخطّى و تجاوز كند ، اصلًا عالم خراب مىشود . اين عالم ، عالم خَلق است و عالم خلق بر سنّت عالم عِلل و اسباب است . اگر روابط علّت و معلول در اين عالم از بين برود ، ديگر اين عالم نيست ؛ عالم خلق نيست . كسى كه از جنبهء وجه اللهى به موجودات بنگرد ، معانى توحيدى را مىيابد امّا اگر كسى از وجههء خالقى و از جنبهء وجه اللهى بنگرد ، تمام اين علل و معلولات را به دست پروردگار كه علّةُ العلل است مىبيند و علّة العلل را در موجودات مينگرد و مؤثّر مىبيند . و تمام عوالم ، و اين سلسلهء طوليّه و مترتّبه را مطيع و فرمانبردار و مُندكّ و فانى محض در تحت قدرت و علم و ارادهء خدا مىبيند . و تمام عوالم وجود را نور او و پرتو او و شعاع ذات او مينگرد . و تمام عوالم را آثار و خواصّ وجود شخص حضرت حقّ جلّ و علا ميداند كه به مثابه مَلَكات و صفات و أفعال و جوارح انسان كه متعلّق به روح اوست ، اين اسماء و صفات و افعال ذات حقّ موجب تعدّد و تحديد در وجود نگشته و پا