اهل تفسير و تاريخ در اطراف داستان ذو القرنين و يأجوج و مأجوج با دقّت ، نظر نموده و سخن را در بحث در اطراف و جوانب آن به سرحدّ إشباع رسانيده‌اند ، و اكثريّت آنان بر آنند كه يأجوج و مأجوج امّت بسيار بزرگى هستند كه در شمال آسيا زندگى دارند ؛ و بسيارى از آنان متّحد الكلمه برآنند كه آنچه را كه قرآن كريم از خروجشان در آخر الزّمان خبر داده است ، همان حملهء تاتار در نصف اوّل از قرن هفتم هجرى بر مغرب آسيا است كه در اين حمله از هيچ نوع قتل و غارت و از ريشه كندن نسل و خراب كردن شهرها خوددارى ننموده و در اين جهت به قدرى افراط كردند كه تا آن زمان بى سابقه بوده است . در هجوم خود در مرحلهء اوّل چين را تسخير كردند و از آنجا به تركستان حمله بردند ، و به ايران و عراق و شام و قفقاز تا آسياى صغير روانه شدند ؛ و هر شهر و قريه و هر حصن و قلعه‌اى كه در برابر آنها مقاومت كرد ، مانند سمرقند ، بخارا ، خوارزم ، مرو ، نيشابور ، رى و غيرها ، را بكلّى خراب و با خاك يكسان نمودند . شهرهائى بود كه صبحگاه صدها هزار نفر از نفوس بشرى در آنجا زندگى ميكردند ، و در يك روز چنان كشتند و خراب كردند كه شبانگاه در آنجا يك نفر نبود كه در آتش بدمد ، و نه از بناها و ساختمان‌ها يك سنگ روى سنگ ديگرى باقى مانده بود . پس از اين به شهرهاى خود مراجعت كردند ، و سپس بر روس هجوم آوردند ، و اهالى بولونيا ( لهستان ) و مجارستان را هلاك