و امّا سدّ كجاست ؟ در تفسير « الدّرّ المنثور » از ابن عبّاس ، در تفسير حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وارد است كه مراد دو كوه ارمنستان و آذربايجان است . « 1 » و در پيدا كردن اين سدّ بايد دو جهت را در نظر داشت : يكى آنكه سدّ در جائى ساخته شده است كه كوه‌ها از اطراف آن مانند ديوار بلندى بالا رفته‌اند ؛ يعنى سدّ در تنگهء كوهستانى واقع شده است . ديگر آنكه در ساختمان اين سدّ ، قطعات آهن و مس گداخته به كار رفته است . زيرا قرآن كريم اين خصوصيّات را در مشخّصات سدّ ذكر مىكند . سدّ ذو القرنين ديوار چين يا ديوار دربند نيست و بنابراين ، آنچه به بعضى نسبت داده شده كه گفته‌اند اين سدّ ذو القرنين ديوار چين است صحيح نيست . ديوار چين ديوارى است طولانى كه بين چين و بين منغوليا ( مغولستان ) بنا شده است ، و بنا كنندهء آن شين هوانگ تى يكى از خاقانهاى چين است كه آن را براى دفع طائفهء مغول و جلوگيرى از هجوم آنها بنا كرده است . طول اين ديوار سه هزار كيلومتر و عرضش نه متر و ارتفاعش پانزده متر است و با سنگ ساخته شده است . شين هوانگ تى حاكم چين ، ساختن آن را در سنهء 264 قبل از

--> فىالجمله اشكال و ايرادى در بعضى از گوشه‌هاى مطلب خالى نيست ، ولى انطباقش با آيات قرآن بهتر از ديگر اقوال بوده و بيشتر قابل قبول است . بخشى از مطالب گذشته از « فرهنگ قصص قرآن » نقل شده است . ( 1 ) « الميزان » ج 13 ، ص 406