فرمود : أَكْيَسُ النَّاسِ مَنْ كَانَ أَشَدَّ ذِكْرًا لِلْمَوْتِ . « زيرك‌ترين و با فطانت‌ترين افراد بشر كسى است كه ياد نمودن او از مرگ قوىتر و شديدتر باشد . » موت اگر به معناى همين امر معلوم و مشهود ، از خراب بدن و قطع سلسلهء فعّاليّت باشد ، براى أحدى از جميع اصناف و طبقات مردم قابل ترديد نيست و از أوضح واضحات و بديهيّات است . پس كدام موت است كه ذكرش مؤثّر و استعداد و آمادگىاش مفيد و يقين به آن از فضائل و كمالات انسان و بالاخصّ گروندگان به خدا و عدالت است ؟ معلوم است كه مراد همان منازل و مراحلى است كه انسان پس از مرگ طىّ مىكند و در آنجا عكس العمل كردار انسان به انسان مىرسد . اينست كه موجب شكّ و ترديد مىگردد و براى آن ، انبياء و أولياء دچار تكاليف سخت و ابلاغات دشوار مىشوند و حكماء و فلاسفهء الهيّه براى اثبات تجرّد و بقاء نفس براهين و ادلّه اقامه مىكنند و بمرحلهء اثبات و قطع ميرسانند . و علّت اين شكّ و ترديد اينست كه انسان مىخواهد تمام آن منازل و مراحل و واكنش اعمال خود را در اين دنيا حسّ كند و با اعضاء و قواى مادّى حسّى حقيقت آنها را دريابد ، و چون اين امرى است محال لذا شكّ و ترديد پيش مىآيد . امّا محاليّت آن بدين جهت است كه طبق فرض ، آن منازل و مراحل بايد بعد از مرگ پيش آيد نه قبل از آن ، و الّا معاد نبوده و