است ؛ بنابراين تمامى آن عالم عبارت از نور مىباشد بر كاملترين و تمام‌ترين صورت از وجود كمال و تماميّت . 7 - و عالم خلق عبارت است از عالم مَقضىّ ( حكم شده و به قضاء عالم امر پديد آمده و محكوم به آن گرديده ) ، پس فرق گذاردن ميان نحوه و چگونگى عمل اين دو عالم ، امرى است پسنديده . 8 - زيرا به جهت آنكه با عالم خلق ، شرور همراه است ؛ لهذا در پسنديده به نظر آمدن و رضايت‌بخش بودن به حدّ و حدود اين عالم كه مصاحبت با شرّ دارد ؛ محذور پيش مىآيد . در اين بيت اخير كه اشاره دارد به مصاحبت شرور در عالم خلق با انسان و اينكه رضايت بدان مستلزم محذور مىگردد ، مراد مصاحبت شيطان است كه اثر فعل وى فقط در عالم خلق است نه عالم امر . و در اثر پيروى و متابعت از اوست كه انسان به دركات جحيم مىرسد ، و از همهء مقامات انسانيّت سقوط مىنمايد . و خلاصهء امر متابعت نفس امّارهء به سوء در اثر وساوس شيطان ، انسان مختار در اراده و در عمل را به أسفل السّافلين از مراتب جهنّم در مىاندازد و به رو به دوزخ در مىافكند . و چون رشتهء گفتار بدينجا كشيد چقدر مناسب است بحثى را بطور اجمال دربارهء شيطان و كيفيّت وجود و پيدايش او و كيفيّت عملكرد او در اينجا بياوريم ، تا هم عظمت دين اسلام كه بر پايهء توحيد است منكشف گردد ، و هم فرق ميان آن و ميان اهريمن كه ثنويّه بدان معتقدند روشن گردد : ثنويّه مىگويند : اهريمن قطب مستقلّى است در برابر اهورامزدا شيطان : شيطان را كه قرآن كريم بدان در مواضع عديده بيان و دلالت صريحه دارد ، از عجائب عالم خلقت است كه براى بنى نوع انسان و طائفهء جنّيان بعنوان مَحَك ، مأموريّت بازرسى دارد ؛ و بواسطهء آنست كه انسان از راه قابليّت و