سايهء پررنگ حاصل مىشود و ظلمت بَحت و تاريكى صِرف در جهان هويدا مىشود . پس مبدأ ظِلّ و سايه كه امرى است عدمى ، آن مبدأ هم امرى است عدمى ؛ يعنى عدم وجود علّت نور . پاسخ سوّم از اشكال شرور ، آثار نيك شرور ، و تولّد خيرى از هر شرّى مىباشد بارى ، اين دو قسم از اقسام پاسخ اشكال وارد بر مسألهء شرور بود كه بيان داشتيم . پاسخ ديگرى هم در كتب حكماى اسلام از آن داده شده است ، و آن عبارت است از بحث در فوائد و آثار نيك شرور ، و اينكه هر شرّى مولِّد خيرى مىباشد . در قسمت دوّم كه شرور امور عدميّه هستند ، جواب ثنويّه كه براى هستى دو نوع مبدأ قائل شده‌اند داده مىشود ؛ و با افزودن قسمت اوّل ، جواب ماترياليست‌ها كه شرور را اشكالى بر حكمت الهى دانسته‌اند ، و هم ايراد كسانى كه با در ميان كشيدن اشكال شرور ، عدل الهى را مورد خرده گيرى قرار داده‌اند جواب داده مىشود . قسمت سوّم بحث ، نظام زيبا و بديع جهان هستى را جلوه‌گر مىسازد ، و مىتوان آن را پاسخى مستقلّ ولى اقناعى ، يا مكمّلى مفيد براى پاسخ اوّل دانست . « 1 » مرحوم صديق ارجمند ما راجع به عدم توانائى فلسفهء غرب در حلّ اشكالات مسائل وارده در فلسفهء شرق ، بيان كوتاهى ولى بسيار جامع دارد و سزاوار است آن را در اينجا ذكر نمائيم : فلاسفهء اروپا در حلّ مُعضَلات مسائل شرور ناتوانند ما و فلاسفهء غرب : مسألهء نظام احسن از مهم‌ترين مسائل فلسفه است . و چنان كه در بخش نخست توضيح داديم ، اين مسئله در شرق و غرب موجب پيدايش فلسفه‌هاى

--> ( 1 ) « عدل الهى » طبع سنهء 1390 ، ص 67 و 68