طريق صحيح و معقول مطلبى را فهميديم كه عقل و خرد و تمدن و فرهنگ مردم آن روز قدرت درك آن را نداشت نبايد آن را به جرم اين كه مطلب از افق فرهنگ عصر نزول قرآن بالاتر و برتر است ، ناديده بگيريم و بر ديدهء دل مهر بزنيم . نه تنها چنين نيست بلكه روش مسلمانان و تجربه و آزمايش بر خلاف آن گواهى مىدهد ، چه بسا حقايقى در قرون بعدى از قرآن به دست آمده كه بر مردم آن زمان كاملًا مخفى و پنهان بوده است و گواه « نهايت ناپذيرى قرآن » اين است كه با اين‌كه صدها متخصص روى كشف معانى و درك مفاهيم عالى قرآن كار كرده‌اند ؛ با اين وجود هنوز اسرار و گنجينه‌هاى گرانبهايى دارد كه پنجهء فكر بشر به آنها دست نيافته است و هر چه دربارهء تعاليم عالى و قوانين استوار و معارف بلند ، و قوانين اخلاقى و اجتماعى و معجزات علمى آن ، غور و دقت بيشترى به عمل آيد ، حقايقى مكشوف مىگردد كه متخصصان پيشين قرآن بر آن دست نيافته بودند . تو گويى قرآن ، اقيانوس ژرف و ناپيدا كرانه‌اىست كه با هيچ قدرت نمىتوان به ژرفاى آن رسيد و با هيچ نيرو نمىتوان بال انديشهء بشر را در كرانه‌هاى آن به پرواز درآورد . تو گويى قرآن نسخهء دوم جهان طبيعت است كه هر چه بينش‌ها وسيع‌تر و ديده‌ها عميق‌تر گردد و هر چه دربارهء آن تحقيقات و مطالعات زيادترى انجام گيرد ، رموز و اسرار آن تجلى بيشترى نموده حقايق نوى از آن كشف مىشود . البته از كتابى كه از جانب خداى نامتناهى براى هدايت بشر فرستاده شده است جز اين انتظار نمىرود . كتاب او بايد به سان خود او نامتناهى بوده و در نماياندن انتساب خود به مبدأ جهان و عالم وحى ، به دليل و برهانى نيازمند نگردد و مانند آفتاب ، كه دليل و راهنماى خود است و حقيقت و واقعيت خود را نشان دهد . پيامبر عالىقدر اسلام به اين حقيقت ( خصيصهء نهايت ناپذيرى قرآن ) در