عوامل خاصى اشتقاقات پىدرپى آمده ، انواع بىشمار و بىحد در گياهان و جانداران صورت پذيرفت هاست و گرنه روز نخست بيشتر از يك نوع جاندار و يك نوع گياه در جهان نبود . الهى مىگويد آن چه در بالا دربارهء اشتقاق و تكامل انواع بيان نموديد فرضيه‌اى علمى و صددر صد مسأله‌اى طبيعى است كه از طرف دانشمندان طبيعى طرح شده است و شواهد و دلايلى براى آن آورده‌اند و الهى و مادى در برابر اين فرضيه و هم‌چنين فرضيهء پيش ( فرضيهء لاپلاس ) يك سانند و هيچ‌كدام حق ندارند . آن‌ها را از آن خود بدانند ، و ديگرى را از گرايش به آن‌ها بىبهره سازند تا چه رسد به اين كه پايه‌گذاران اين دو فرضيه ، از پيروان مكتب الهى بودند . از اين نظر ، ديگر صحيح نيست شما اين فرضيه‌ها را از خود ما بگيريد و چنان وانمود كنيد كه ما با فرضيه‌ها و يا حقايق علمى مخالفيم . ولى چيزى كه هست در صورت ثبوت ، بايد اين قسم اشتقاق و تنوع ، اين تبديل و تكامل ، زير نظر يك آفريدگار و تدبير عظيم او صورت پذيرد ؛ زيرا اشتقاق و تبدل انواع در طول قرون مبيّن نظم و ترتيب خاصى است كه در مشتق و مشتق منه بوده و اين انواع با يك زنجير علّى و معلولى به هم پيوسته‌اند و اين پيوستگى آن چنان منظم و نتيجه بخش بوده كه موجود پست و كم‌لياقت را به موجود كامل‌تر مبدل ساخته و هر موجود مقدم ، وجود متأخر را ايجاب نموده است و در اين صورت ، به قول مرحوم فروغى ، فرضيهء تبدل و تكامل انواع ( فرضيهء داروين ) نه تنها با اصول خداپرستى مخالف نيست بلكه ثابت مىكند كه جريان جهان ، روزى نظام مقرر و مضبوط است و اين بهترين دليل است كه نظام هستى