1 . از آياتى استفاده مىشود كه جهان كشتزار سراى ديگر است و عمل انسان به سان دانه‌اى است كه كشاورز در دل خاك فرو مىبرد ، آن‌گاه همان دانه رشد و نمو كرده و كشاورز همان دانه را با مقادير زيادترى برداشت مىكند . اعمال انسان در اين جهان با تبدلات و تغييرات بيشترى كه لازمهء آن سراست ، به خود انسان بازگشته و آن‌چه را كاشته با مقدار زيادترى درو مىكند ، چنان كه مىفرمايد : « مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِى حَرْثِهِ » ؛ « 1 » هر كس كشت آخرت را بخواهد ، كشت او را مىافزاييم . « العمل الصالح حرث الآخرة ؛ « 2 » كار نيك ، كشت آخرت است » . 2 . صريح آيهء مورد بحث - كه در آغاز بحث مشاهده مىكنيد - اين است كه ، حسنات اين سرا در جهان ديگر به صورت نور و روشنايى در مىآيند و مؤمنان در پاسخ منافقان چنين مىگويند : « باز گرديد ، اين نور را از دنيا طلب كنيد » . جاى شك نيست كه اين گونه آيات و روايات را مىتوان بر مجاز و استعاره حمل كرد و در بسيارى از آن‌ها لفظ « جزاء » را در تقدير گرفت ولى آيا مجازيم كه از پيش خود چنين كارى را انجام دهيم ؟ ! اين اجمال نظريهء طرفداران تجسم اعمال است كه به طور فشرده بيان داشتيم .

--> ( 1 ) . . شورى ( 42 ) آيهء 20 . ( 2 ) . . نهج‌البلاغه ، خ 56 .