نگاهى كوتاه به حوزه‌هاى علمى آذربايجان طبيعت حوزه‌هاى علمى و مراكز تحصيلى و دانش‌اندوزى ، بر اين اصل استوار است كه در بستر آرامش و سكون ، و در جايگاه دور از جنجال و هياهو شروع به باليدن و رشد و بار و بر دادن مىنمايند ، سرزمين وسيع آذربايجان ، با همه درخشش‌ها و برازنده‌گىهايى كه داشته است ، متأسفانه در گذر تاريخ فاقد اين شرط اساسى بوده است . افزون بر آن ، مركز اين ايالت بزرگ ( تبريز ) بارها دچار زلزله و ويرانى و سوانح طبيعى گشته بود و آثار و مراكز فرهنگ و تمدن را همراه خويشتن به كام نابودى سپرده و دچار زوال ساخته است . با اين خصوصيات ، باز اين منطقه در فرصت‌هاى مناسب ، استعداد و درخشندگى لازم خود را نشان داده و احياناً از حوزه‌هاى علمى مستعد و مراكز فرهنگى شكوفايى ، برخوردار گرديده است و از اين حوزه‌ها ، رجال علمى نامورى به تمام كشور و جامعه اسلامى تحويل شده است . سرزمين آذربايجان ، در چند مقطع حسّاس تاريخى داراى حوزه‌هاى علمى نسبتاً مجهز و قابل توجّهى بوده است ، كه در پىريزى آذربايجان آينده ، مؤثر و كارساز بوده‌اند . 1 - حوزه علمى نصيرى مهم‌ترين حوزه علمى كه در آذربايجان بوجود آمد ، حوزه علمى نصيرى با الهام از حوزه علمى علامه حلّى ( ره ) بود كه بازتاب وسيعى در جهان اسلام داشت . هلاكوخان پس از گزينش مراغه به عنوان پايتخت ، در تعقيب مقاصد « منوقاآن » به بناى رصدخانه‌اى به وسيله خواجه‌نصيرالدّين طوسى همت گماشت ، و خواجه را مكلّف به تأسيس رصدخانه و نوشتن زيج آن نمود . او به سال 657 ق . دست به تأسيس رصدخانه و نوشتن زيج آن زد . اين امر براساس علاقه‌اى بود كه هلاكوخان خصوصاً ، و پادشاه مغول عموماً ، به نجوم و علوم فلكى داشتند و اين علاقه باعث مىشد كه به امر هلاكو ، كليه موقوفات ممالك ايلخانى در اختيار رصدخانه مراغه قرار بگيرد . حكام و واليان اطراف ، مأمور شدند كه در تأمين احتياجات رصدخانه ، از اوآمر خواجه اطاعت كنند .