و همكارى به پيشرفت و تكامل جامعه مىانجامد . حضور معنوى حضورى مهم حضورى كه بر مبناى معنويّت پايه ريزى شده باشد و به جنبهء مادّى اكتفا نكند بسيار مفيد خواهد بود . پس هر قدر اين حضور گسترده‌تر و فراگيرتر باشد فرايند پيشرفت و ترقّى نيز سريعتر به نتيجه خواهد رسيد . محدود كردن تعاون به برخى جوانب محدود پيشرفتى محدود را نيز درپى دارد ، بر عكس اگر اين هميارى در تمام جوانب مورد استفاده قرار گيرد ، حتّى اگر طرفهاى قضيّه يكى در شرق باشد و ديگرى در غرب و حضور بدنى در كنار يكديگر نداشته باشند ، مىتوانند فرايند پيشرفته شدن را به جلو پيش برند . قرآن كلمهء ( التعارف ) را بجاى ( الحضارة ) به كار مىبرد زيرا شناخت نسبت به يكديگر و بيدارى دو طرفه و تعاون و هميارى مىتواند آغازى براى پيشرفت و ترقّى باشد . شكّى نيست كه اين شناخت دو طرفه به بهترين وجه در مراسم حجّ مجسّم مىشود ، چون نخبگان امّت اسلامى با صرف نظر كردن از اختلافات از اطراف و اكناف جهان اسلام در يك مكان جمع مىشوند . لباسهاى گوناگون ، نزاع و جدل ، افتخار به پدران ، كار ، استفاده از وسايل رفاهى و . . . از امور اختلاف برانگيزى هستند كه در حجّ خبرى از آنها نيست . همانگونه كه خداوند مىفرمايد : ( الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجِّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ . . . ) « 1 » .

--> ( 1 ) - سورهء بقره ، آيهء 197 .