است ، هيچ‌كس بر ديگرى برترى ندارد ، و هيچ‌كس بر ديگرى تفاخر نمىورزد ، تمام محرمين با لباسهاى يك شكل و يك نوع محرم مىشوند ، و هيچ‌كس اجازه ندارد از خود چيزى در حجّ ابداع كند و فقط بايد اوامر الهى را اطاعت كند . حجّ فريضهء عقيده و عمل است ؛ فريضه‌اى است كه فرد معتقد و عملش را قوام مىبخشد . انسان در حجّ بايد از نظر عمل و گفتار به ياد آورد كه كرامت و قيمتش به ثروت و مليّت ، به روابط اجتماعيش ، يا منصب و مقامش ، يا امورى مانند اين زائل شدنى نيست . بلكه كرامت انسان خصوصيّاتى ذاتى دارد . در واقع انسان از ثروت ، ملّيّت روابط و مقامهاى دنيوى ارزش بيشترى دارد . اگر فرض كنيم انسانى تنها ومجرّد زندگى مىكند و مال و ثروت و امكاناتى هم در اختيار ندارد . . آيا اين انسان بىارزش است ؟ اسلام آمده براى اينكه بگويد ارزش انسان به خود اوست و نه به آنچه او را احاطه كرده است همانگونه كه ارزش دُرّ به خود دُرّ است و با صيقلى كردن آن بر ارزش ذاتى آن افزوده نمىشود . ( وَلَا جِدَالَ ) كسى كه از حقيقت وجود خودش غافل است هميشه براى دفاع از خود ، به آب و آتش مىزند : ( وَكَانَ الْإِنسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا ) « 1 » . « و انسان از همه بيشتر به جدال مىپرداخت . » زائر خانهء خدا به قصد پاك شدن به حجّ مىرود ، نه فقط پاكى از گناهان ، بلكه پاكى از آن ريشه‌هاى فاسدى كه گناهان از آنها سرچشمه

--> ( 1 ) - سورهء كهف ، آيهء 54 .