برخى از شواهد تاريخى نيز بر اين امر دلالت دارند . در اينجا قانون سياسى مشهورى وجود دارد كه مىگويد : هر گاه نظام در سر كوب و اختناق فرو رود ، مردم را به هوسرانى و گنهكارى بيشتر سوق مىدهد تا بلكه مردم بدين وسيله از زندگى پر مرارت خويش كه با آن مواجهند غفلت ورزند . زمامداران عبّاسى نيز همين قانون را از روزهاى آغازين حكمروايى شان به كار بستند . داستانهاى هزار و يك شب و اخبار كاخهاى آكنده از اسباب كامروايى وپستى ، گواه همين مسأله مىتواند باشد . هر اندازه كه زمان سپرى مىشد و سركوب مردم وجدايى خلفاى عباسى از توده‌ها فزونى مىگرفت ، در لذّات و خوشگذرانيها بيشتر فرومىرفتند ، تا آنجا كه در روزگار روى كار آمدن متوكّل هرزگى و عيّاشى به اوج خود رسيده بود . مجالس او بسيار پر آوازه‌اند تا آنجا كه مورخان گفته‌اند كه وى صاحب پنج هزار كنيزك بود كه گفته مىشود با همه آنها همبستر شده بود و يكى از غلامانش مىگفت : اگر متوكّل به قتل نرسيده بود به خاطر كثرت جماع ، چندان عمر درازى نمىكرد . « 1 » هوسرانى و خوشگذرانى به حساب توده‌هاى مستضعف انجام مىشد . چون نظام مردم را وا مىداشت تا خراج ( كه به مثابهء ماليات امروزى بود ) . بيشتر بپردازند و مخالفان را سركوب كنند . هر گاه عياشيها و هرزگيهاى نظام ، موجب تهى شدن خزانه مىگرديد ، واليان براى جمع

--> ( 1 ) - حياة الامام العسكرى ، ص 231 .