فاصلهء بسيار . معتزله و ديگر فرقه‌هايى كه بديشان نزديك بودند ، جاى داشتند . بنا به طبيعت وضع اجتماعى موجود در آن روزگار كه مرتد بد حال تر از كافر اصيل قلمداد مىشد ، آنان مجبور به استتار بودند . اگر چه مرتدان در همان هنگام جزو اقليّت به شمار مىآمدند ، امّا انديشه‌هايشان را از آبشخور فلسفه يونان ، سيراب مىكردند . اعراب تا آن روزگار با انديشه‌هاى يونانى هيچ آشنايى نداشتند ، آشنايى آنان هنگامى آغاز شد كه نهضت ترجمه در عصر امام صادق عليه السلام و پس از آن صورت پذيرفت . از اين رو تنها شمار اندكى از مسلمانان كه تمام ابعاد فلسفه نظرى اسلام را درك كرده و به وجوه تفاوت ميان آنها و ديگر تئوريها پى برده بودند ، مىتوانستند با اقامهء دليل و برهان اصول فكرى اسلام را اثبات كنند و اصول و تئوريهاى ديگر مكاتب را در هم بكوبند . اين عدهء اندك با كسانى بر خورد مىكردند كه معلومات آنها بر مجموعه‌اى از احاديثى كه از ابو هريره و امثال او روايت شده بود محدود بود و اصلًا به تناقضات فراوانى كه در آنها به چشم مىخورد ، توجه نشان نمى دادند . اينان خود را بر حقّ گمان مىكردند و مىپنداشتند كه از توانايى كافى براى اثبات ادعاهاى تو خالى و بى اساس خود بهره مندند . از اين رو مىبينيم كه هر كدام از آنها حزبى راه مىاندازد و مردم را پنهانى به خود فرا مىخواند .