( إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرَى لِمَن كَانَ لَهُ قَلْبٌ ) « 1 » « اين سخن براى صاحبدلان اندرزى است . . . » ، يعنى عقل و ( وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ . . . ) « 2 » « هر آينه به لقمان حكمت داديم . . . » ، يعنى فهم و عقل . اى هشام ! لقمان به فرزند خود گفت تواضع كن تا عاقلترين مردم باشى ، فرزندم ! دين دريايى عميق است كه جهانيانى در آن غرق شده‌اند پس بايد كه كشتى تو در آن تقواى خدا و پوشش اين كشتى ايمان و بادبان آن توكّل بر خدا و سرپرست آن عقل و راهنمايى آن علم و سكّان آن شكيبايى باشد . اى هشام ! هر چيز دليلى دارد و دليل عقل تفكّر و دليل تفكّر صبر و شكيبايى است و هر چيز مركبى دارد و مركب عقل تواضع است و در جهل تو همين بس كه سوار بر چيزى شوى كه از آن باز داشته شده‌اى . اى هشام ! خداوند پيامبران و رسولان خود را براى بندگانش برنيانگيخت مگر براى آن كه دربارهء او انديشه كنند و بهترين پاسخگوى آنها كسى است كه شناخت بيشترى داشته باشد و آگاهترين آنها از كار خدا عاقلترين آنهاست در دنيا و آخرت . اى هشام ! دو حجّت بر مردم است يكى حجّت برون و يكى حجّت درون ، حجّت برون همان پيامبران و انبيا و ائمّه عليهم السلام هستند و حجّت درون ، همان عقل است . » اين پژوهش عميق فلسفه و شيوه قرآن در عقل و چگونگى بيدار

--> ( 1 ) - سورهء ق ، آيهء 37 . ( 2 ) - سورهء لقمان ، آيهء 12 .