است : ( إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً ) « 1 » « راه را به او نشان داده‌ايم ، يا سپاسگزار باشد يا ناسپاس » ، و آن الهام فجور و تقواست به انسان كه خداوند چنين بيان مىدارد : ( وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا * قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا * وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا ) « 2 » . « و سوگند به نفس و آن كه نيكويش بيافريده ، سپس بديها و پرهيز گاريهايش را به او الهام كرده كه هر كه در پاكى آن كوشيد رستگار شد و هر كه در پليدىاش فرو پوشيد نوميد گرديد » . و بالاخره حكمت همان ارزش نهايى است كه در ارزشگذارى عملكرد ملّتها و حكومتها آن را به داورى مىخوانيم و در همه جا دست كم از جنبه نظرى يكى است . صداقت و وفادارى و صراحت فضائلى هستند كه در هر زمان و مكان حكمت عقل بدان دعوت مىكند و دروغ ، فريب و عدم صراحت همگى صفاتى هستند كه هر كجا و هرگاه يافت شوند حكمت عقل از آن باز مىدارد . و از حكمت ، « نفس لوّامه » ظهور مىكند كه انسان را به هنگام ارتكاب گناه يا پس از آن نكوهش مىكند مانند آن كه فرد اعصاب خودرا در برابر شهوتى شديد از دست بدهد و عمل زشتى را مرتكب

--> ( 1 ) - سورهء انسان ، آيهء 3 . ( 2 ) - سورهء شمس ، آيات 7 - 10 .