فضيلت هيئت حاكمه آشكار گردد ! . ما در جمع‌آورى قرآن در زمان خلفا شك داريم و مؤيد ما در اينجا روايتى است كه از امام حسن - عليه السلام - نقل شده است و در آن مسئله جمع‌آورى قرآن به شهادت شهادتين و غيره را از اكاذيب معاويه مىشمارد و نيز مؤيد ما اختلاف و تناقض رواياتى است كه دربارهء جمع‌آورى قرآن است . و در اين باره خواهيم گفت كه زركشى از بعضى نقل مىكند كه : جمع‌آورى قرآن توسط ابى بن كعب و زيد به درخواست خلفاء ثابت نيست « 1 » و اگر هم روايت جمع‌آورى قرآن در زمان خلفا صحيح باشد كار خليفه به عنوان جمع قرآن براى خودش بوده است نه براى امت . كه توضيح آن در فصول آينده خواهد آمد . مطلب چهارم : « اطلاق لفظ « كتاب » بر قرآن » . در پايان اين بحث استدلال مرحوم « شرف الدين » را مىآوريم : « امام شرف الدين ( ره ) بر جمع‌آورى قرآن در زمان پيامبر اكرم - ص - چنين استدلال مىكند : بر قرآن از همان آغاز لفظ « كتاب » اطلاق مىشده است و قرآن را از همان به دو نزول ، كتاب ناميده‌اند در حالى كه الفاظ تا مكتوب نشوند به آنها كتاب گفته نمىشود و فقط وقتى كلمه كتاب را به كار مىبريم كه الفاظ به قيد كتابت درآمده باشند « 2 » » . ليكن ما موافق اين استدلال نيستيم و مىگوئيم در آيات زيادى كه تدريجى نازل مىشد ، كلمه كتاب بر قرآن اطلاق شده است قبل از آن كه اين آيات نوشته شوند و اين اطلاق از طرف خداوند صحيح است . چونكه اراده‌اش بر آن تعلق گرفته است كه اين الفاظ و آيات نازله به صورت « كتاب » در بيايند . بعيد نيست خداوند متعال اين كلمه را در قرآن بدين ترتيب به كار گرفته باشد و بعدا مردم هم استعمال كرده باشند اگر چه هنوز قرآن را ننوشته باشند يا مشغول نوشتن قرآن و در اوايل آن باشند و تمام قرآن نازل نشده باشد . بعضى نيز براى اثبات مقصود ما به آيات و دلايل ديگرى تمسك جسته‌اند اما ما آنها را كافى براى اثبات مطلب نمىدانيم - هر چند مرجّح نظر ما هستند - لذا به همين مقدار اكتفا مىورزيم . خداوند توفيق‌دهنده است و اوست هدايت‌كننده .

--> ( 1 ) ر ك : البرهان زركشى ، ج 1 ، ص 238 . ( 2 ) اجوبة مسائل موسى جار اللّه ، ص 31 .