عبد الرحمن بن ابى ليلى در اين فوج بودند « 1 » ابو هلال عسكرى در اين باره مىگويد : « اكثر قراء و فقهاء از موالى بودند و عمدهء كسانى كه با ابن اشعث بر حجاج خروج كردند از همين قرّاء و فقها بودند « 2 » » . همراهان ابن اشعث صدهزار تن بودند كه نامهايشان در بيت المال ثبت شده بود و به همين تعداد موالى با آنان بودند « 3 » همه نمونه‌هاى بالا نشانهء اهتمام به حفظ و روايت قرآن است و بيان‌كننده كثرت حافظين و قاريان قرآن بوده است . مطلب دوّم : « عرضهء قرآن » معروف است كه ابن مسعود در آخرين عرضهء قرآن ، حاضر بود آنچه را كه نسخ شده بود يا تبديل يافته بود مىدانست « 4 » . « بغوى » در شرح السنة مىگويد : « زيد بن ثابت آخرين عرضهء قرآن را شاهد بود - كه در اين عرضه ، موارد منسوخ مشخص شده بود - و قرآن را نوشت و بر پيامبر اكرم - ص - عرضه داشت . او همين قرآن را به مردم مىآموخت تا آن كه در گذشت قرآن زيد مورد اعتماد ابو بكر و عمر واقع گشت و همان را جمع‌آورى كردند . عثمان هم او را ناظر بر نوشتن مصاحف قرار داد » « 5 » . « راغب » درباره ابى ابن كعب مىگويد : « . . . مردم قرائت ابى را اخذ كردند چون كه وى آخرين كسى بود كه قرائت خود را بر پيامبر عرضه كرد » . ابن عباس ( رض ) هم مىگفت : « ما آخرين گفتار و كردار پيامبر را مستند خود قرار مىدهيم « 6 » » .

--> ( 1 ) تاريخ الامم و الملوك ، ج 6 ، ص 350 . الكامل في التاريخ ، ج 4 ، ص 472 و البداية و النهاية ، ج 9 ، ص 42 و 47 . ( 2 ) الاوائل ، ج 2 ، ص 62 . ( 3 ) البداية و النهاية ، ج 9 ، ص 41 . ( 4 ) ر ك : طبقات ابن سعد ، ج 2 ، بخش 2 ، ص 104 . و ص 4 كنز العمال ، ج 2 ، ص 224 و 225 به نقل از : ابن عساكر . كشف الاستار ، ج 3 ، ص 251 . مجمع الزوائد ، ج 9 ، ص 288 به نقل از : احمد ، البزار و رجال احمد و رجال الصحيح . فتح البارى ، ج 9 ، ص 40 و 41 . الاستيعاب در حاشيه الإصابة ، ج 2 ، ص 322 . مشكل الآثار ، ج 1 ، ص 115 و ج 4 ، ص 196 و النشر ، ج 1 ، ص 32 . ( 5 ) تاريخ القرآن زنجانى ، ص 39 و 40 اتقان ، ج 1 ، ص 50 و ر ك : المعارف ابن قتيبه ، ص 260 . و المفصل فى تاريخ العرب قبل الاسلام ، ج 8 ، ص 134 به نقل از : المعارف . ( 6 ) محاضرات الادباء ، ج 2 ، جزء 4 ، ص 438 .