و آسان بوده است . بخصوص آن كه بر نزول تدريجى آگاهى داشته است . پيامبر اكرم - ص - در آينده به اين مطلب مجددا خواهيم پرداخت - آيات نازله را بر امام املاء مىفرمود و امام هم با خط خود اين آيات را كتابت مىفرمود . و امام آيه‌اى را ننوشت مگر آن كه پيامبر - ص - شأن نزول ، تفسير ، تأويل ، ناسخ و منسوخ آن را به امام تعليم داد . شايد « عكرمه » در صدد توجيه عمل كسانى است كه قرآنى بدون شأن نزول . تفسير ، تأويل و بدون ترتيب نزول تدوين كردند . حال يا آن كه نتوانستند آن را طبق نزول آيات تدوين كنند و يا آن كه به دليل ديگرى ، نخواستند اين كار را انجام دهند . ترتيب سوره‌هاى قرآن فعلى در اين كه قرآن فعلى - كه توسط عثمان ، مردم وادار به قرائت آن شدند - همان قرآن نازل بر پيامبر اكرم است . و در آن كمترين نقصان يا افزايشى صورت نگرفته است ، شكى نيست . همچنان كه اين سوره‌هاى موجود در قرآن ، همان ترتيب آيات اوليه خود را حفظ كرده است . و بر اساس نزول تدريجى يا دفعى جمع‌آورى شده است . اما نكته‌اى كه از بعضى از روايات بر مىآيد بيانگر آن است كه در ترتيب سوره‌هاى قرآن اختلافاتى وجود داشته است . و بعضى از مصاحف صحابه شكل ترتيب و تقديم و تأخير سوره‌ها را خودشان به وجود آورده بودند و اين مصاحف از اين جهت با قرآن فعلى اختلاف داشته‌اند . در تأييد اين سخن در فصل جمع‌آورى قرآن در زمان پيامبر اكرم - ص - گفتيم كه ابن عباس از عثمان مىپرسد : سوره‌هاى انفال و برائت را چرا در جاى فعلى آن در قرآن قرار داده است . و عثمان مىگويد اين ترتيب را مناسب حال اين سوره‌ها مىدانسته است « 1 » . ترتيب آيات قرآن فعلى دربارهء ترتيب آيات قرآن فعلى ، ما اين نظر را ترجيح مىدهيم كه اين ترتيب همان

--> ( 1 ) به منابعى نگاه كنيد كه از عثمان نقل مىكنند : « پيامبر اكرم - ص - هنگامى كه سوره‌اى نازل مىشد ، مىفرمود : آن را در جايى قرار دهيد كه فلان مطلب را بيان مىكند » .