ندارد و عموميتش بيش از آن و بيش از تخلّق به فضايل و حتّى عامتر از اخلاق و اخلاقيات است . به طور كلى ، اين شيوه ها براى سير به سوى خداوند متعال است ، از توبه گرفته تا يقظه و تخليه و تحليه و تجليه و ديدار خداى متعال با همهء مراتبى كه دارد . 1 . تقوا تقوا ، مؤثرترين راه در سير به سوى خداوند متعال است . به همين سبب ، سخن علماى علم اخلاق را آورديم كه توبه و يقظه را از نخستين منازل مى شمارند و گفتيم كه مقصود آنها از توبه و يقظه ، همان بازگشت به حق تعالى و اصلاح نفس در پرتو التزام به ظواهر شرع است كه همان انجام واجبات و دورى از محرّمات است . قرآن و حديث ، اين شيوه را مورد تأكيد فراوان قرار مى دهند . ناگزير ، باز بايد يادآور شويم كه " تقوى " از " وقايه " گرفته شده كه به مفهوم حفظ نفس است از آنچه كه آن را مى آزارد و بدان زيان مى رساند ، كه آن نيز مراتبى دارد : نخستين مرتبهءآن ، مخالفت با نفس امّاره و هوى و هوس و پلشتيهاى اخلاقى است كه موجب تقويت عوام مى گردد . مرتبهء بعد ، مخالفت با هر چيزى است كه در دل وجود دارد ، جز ياد و نام خدا . پس متّقى در اين مرحله ، كسى است كه هر چه ، جز خدا را از دل خويش كه همان عرش الهى است ، بيرون رانده باشد . متّقى در اين وهله ، كسى است كه همهء بتها را شكسته و غير خوديها را از دل بيرون رانده باشد و تنها صاحب خانه را در آن ، جاى داده باشد . اين گونه تقوا در عرف قرآن ، دل را تقويت مىكند . مرتبهءسوم ، خوددارى از ديدن مستقل عالم است . پس متّقى در اين مرحله ، كسى است كه اين سخن پروردگار را درك كند : ( الله نور السماوات و الارض . ) 57