باغبان وقتى بخواهد باغى را داير كند و گلهايى را در اين باغ پرورش دهد ، بايد خارها را هم آب دهد ، خارهايى هم به دستش فرو رود و زحمت‌ها بايد بكشد ، تا در اين باغ گلها همه ريشه كنند . « لقد حق القول علي اكثرهم فهم لايؤمنون » يعنى بسيارى از اين قوم گمراهند ، در گمراهى هم باقى مىمانند و حرف تو در آنها اثر ندارد . مراد از « قول » در اينجا از نظر استاد بزرگوار ما علامه طباطبائى ( رحمة الله عليه ) كلمهء عذاب است . شيطان معمولًا در مقابل خداوند در بسيارى از جاها قد علم كرده است و خداوند در آخر سورهء « ص » مىفرمايد : « قالَ فَبِعَّزِتكَ لَاعُويَنَّهُمْ اجمَعينَ الّا عِبادَكَ مِنْهُم المُخْلَصينَ قالَ فالحَقُّ والحَق‌ٌاقُولُ لَامْلئَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ اجْمَعينَ « 1 » » يعنى به عزت و جلالت كه اين بنده‌هايت را گمراه مىكنم . مگر افرادى كه دست عنايت تو بالاى سر آنهاست . اين استثناء ، استثناء منقطع است نه اينكه معنايش چنين باشد كه دوست آنها هستم و با آنها كارى ندارم ؛ معنايش اين است كه همه را گمراه مىكنم اما به مخلصين دسترسى ندارم . شطان به همه كار دارد ، مگر اينكه نتواند كاربردى داشته باشد و در آنها نفوذ كند . وقتى شيطان چنين گفت ، خداوند جوابش را داد « قال فالحق و الحق اقول لاملئن جهنم » به حق حق قسم مىخورم و حق هم مىگويم كه جهنم را از تو و هر كس كه از تو متابعت كند ، پر مىكنم . او گفت من آنها را اغوا مىكنم ، خداوند فرمودند ، من هم آنها را به جهنم مىبرم . اين « قول » در اينجا اشاره به همان حرفى است كه اين آيه مىفرمايد : « اكثر مردم جهنمى هستند » « لقد حق القول علي اكثرهم فهم لا يؤمنون » اكثر اينها ايمان نمىآورند و تابع شيطان هستند ، كلمهء قول يعنى عذاب . يعنى جهنم براى اكثر اينهاست ، چرا ؟ علتش را بحث گذشته و اين آيات معلوم مىكند .

--> ( 1 ) - سوره ص ، آيات 82 تا 84 « شيطان گفت ( حال كه مهلت يافتم ) به عزت و جلال تو قسم كه تمام خلق را گمراه خواهم كرد ، مگر خاصان از بندگانت را كه تو خود آنها را خالص گردانيدى . خداوند فرمود گفتار تو مورد تصديق است و چنين مىكنى اما من هم دوزخ را از تو دنبال كنندگان تو پر خواهم كرد .