تفريح و . . . نمىباشد . در روز قيامت كه وجههء ملكوتى اعمال انسان‌ها آشكار مىشود ، اگر حج براى خدا نباشد ، ظلمت و آتش به همراه دارد و اگر خالص و لِلّه باشد ، نورانى و درخشنده است . پيامبر اكرم ( ص ) در آخرين سفر حجّ خود فرمودند : « يَأتِى عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ يَكُونُ فِيهِ حَجُّ المُلُوكِ نُزهَةً وَ حَجُّ الأغنِيَاءِ تِجَارَةً وَ حَجُّ المَساكِينِ مَسألَةً » « 1 » زمانى مىرسد كه بزرگان امّت من براى تفريح و ثروتمندان براى تجارت و فقيران نيز براى ريا و به دست آوردن عنوان و اعتبار به حج مىروند . و نيز امام صادق ( ع ) فرمودند : « حج دو گونه انجام مىشود : براى خدا و براى مردم . پس كسى كه براى خداوند حج انجام دهد ، پاداش او رضاى پروردگار و بهشت اوست و كسى كه براى مردم به حج برود ، در قيامت پاداش خود را از مردم بايد بگيرد . » « 2 » قدم چهارم ، كسب آمادگى روحى است و مقصود از آن ، آماده ساختن خود براى حضور در مكان‌هاى مقدّس ، از نظر پاكى روح و روان ، به منظور اتّصال به عالم غيب و درك حقايق معنوى است . حضور در اماكن مقدّسه و مشاهد مشرّفه مانند مكّه ، مدينه ، نجف ،

--> ( 1 ) . تهذيب الاحكام ، ج 5 ، ص 463 ( 2 ) . وسائل الشّيعة ، ج 8 ، ص 76