باب دوم / جدل فايده جدل مقدمات جدل جدلى و شرائط او فايده جدل به سكوت كشاندن حريفى است كه دليل جو است ليكن حكيم نيست تا برهانيات را بپذيرد و نه چيز ديگر را و همچنين تفهيم - مطالب به كسى كه ذهنش استعداد فهم برهان را ندارد ، يا اينكه هرچند جوياى دليل است ، اما از آنجهت كه به جدليات قانع است ، برهان براى او ضرورتى ندارد ، مانند بيشتر مبتديان در تحصيل علم و عوامى كه ذهنشان به حد كمال نرسيده است . مقدمات جدل جز برهان ، بقيه صناعات در يقينى نبودن مقدماتشان مشتركند . يكى از آن مقدمات غير يقينى ، مقدمات جدل است و آن عبارت است از هر قضيه‌اى كه موجب تصديق حريف يا عامىى كه فوقا بدانها اشارت رفت ، گردد . منطقيان ، مقدمات جدل را تحت دو عنوان جمع نموده‌اند : 1 - مسلمات يعنى قضايايى كه مورد پذيرش حريف باشند ، هرچند فى نفسه باطل باشند . يا قضايايى كه اكنون آنها را مفروض گرفته‌ايم ، ليكن در جاى ديگر بر اثبات آنها برهان اقامه شده است . مانند اينكه فقيه بر حرمت بازى با شطرنج بطور مطلق و حتى بدون برد و باخت به ظاهر رواياتى كه در اين مورد آمده است ، استدلال نمايد در اين صورت حريف را نمىرسد كه در استدلال مزبود خدشه كند كه اين استدلال به ظاهر روايات است و نه به صريح آن ، و ظاهر كلام حجتيش مشكوك است زيرا حجيت ظواهر الفاظ ، در علم اصول اثبات شده است . 2 - مشهورات يعنى قضايايى كه در نزد همه مردم يا بعضى از آنها