بحثهاى فرعى زيادى در مسائل تقيّه است كه به لحاظ رعايت اختصار از آن مىگذريم . « 1 » و در خاتمه اين بحث تذكرّ جملهء امام هشتم عليه السلام را لازم مىدانم كه فرمود : « شما ادعا مىكنيد شيعهء على عليه السلام هستيد ولى در بيشتر اعمالتان مخالف آن حضرت هستيد و در بسيارى واجبات و وظائف خود كوتاهى مىكنيد و مقصّر هستيد و حقوق بزرگ برادران دينى خود را انجام نمىدهيد و آنجا كه تقيّه واجب نيست تقيّه مىكنيد و آنجا كه تقيّه واجب است تقيه نمىكنيد » . « 2 » بسيارند كسانى كه وقتى اساس ديانت در خطر قرار بگيرد زير عنوان « تقيه » بدون تحقيق در حكم و موضوع آن از انجام وظيفه كوتاهى مىكنند . و از آن طرف تحت عنوان حمايت از « ولايت » و بر خلاف فرمودهء امامان معصوم عليهم السلام در مورد « تقيهء مداراتى » شكاف بيشترى ميان شيعه و

--> ( 1 ) - مثل اينكه : در تقيهء خوفى و اكراهى ملاك خوف و اكراه چيست ؟ اگر ديگرى را مجروح نكند خودش را كتك مىزنند ، چه صورت دارد ؟ بايد اندازهء ضرر در هر دو طرف سنجيده شود . در مورد لزوم تقيّه ( چون كتمانى و مداراتى و برخى اقسام خوفى و اكراهى ) اگر تقيه نكرد و عملى عبادى بر خلاف تقيه انجام داد چه حكمى دارد ؟ مقتضاى قواعد فقهى و اصولى صحّت عمل است هر چند معصيت كرده است . آيا تحصيل راه فرار از تقيه لازم است يا نه ؟ چرا در برخى روايات ما تقيه در شرب خمر و حج تمتع و مسح بر كفش در وضوء تجويز نشده ؟ آيا منع از نام صريح امام زمان به جهت تقيّه است ؟ اين مسايل را همراه مباحثى ديگر در رساله‌اى مستقل فقهى نوشته‌ايم . ( 2 ) - 25 / 9 امر و نهى وسايل ج 11 .