3 - تفكر طبيعى در تصورات و در قضايا چگونه است . 4 - شكل اول قياس چه شرائطى دارد ؟ صناعات خمس اقسامى كه پيش از اين براى قياس شمرديم مربوط به شكل و هيئت قياس بود . قياس اقسامى هم از نظر ماده و محتوى دارد . اگر قضاياى مذكور در قياس اساساً مفيد تصديق و باور نباشد و فقط نيروى خيال را تحريك نموده ، تعجب و شگفتى بياورد ، آن قضايا را قضاياى شعرى و آن قياس را قياس شعرى مىنامند . و اگر مفيد باور باشد ، ليكن در حد ظن و گمان ، قياس مزبور را خطابى مىنامند . و اگر مفيد تصديق جزمى غير يقينى باشد ، ليكن مورد اعتقاد عموم مردم باشد و يا لااقل طرف مقابل ما آن را پذيرفته است ، قياس جدلى مىباشد . و اگر مفيد تصديق جزمى غير يقينى باشد و عموم هم آن را باور ندارند و طرف مقابل هم آن را قبول ندارد و به اشتباه مىپذيرد ، قياس مغالطى مىباشد . اين پنج قسم را صناعات خمس مىگويند . توضيح اين مطالب و مثال هر يك را به تفصيل ذكر خواهيم نمود .