منظمى است همه بطور فشرده در سورهء حمد است . در صحيح بخارى ( در ج 6 صفحهء 13 ) دارد كه : « الفاتحة اعظم سورة من القرآن » . در تفسير برهان « 1 » دارد كه پيامبر فرمودند : « فافرد الامتنان علىّ بفاتحة الكتاب و جعلها بازاء القران العظيم ؛ خداوند بر من منّت نهاد با فاتحه الكتاب ، و آن را در مقابل كلّ قرآن قرار داد . » ؛ يعنى تمام قرآن در سورهء فاتحة الكتاب جمع است . اين كه در روايات است « لا صلوة الّا بفاتحة الكتاب » نماز بدون قرائت فاتحة الكتاب ، اصلا نماز نيست . براى اين است كه نماز ، توجه به خداست و در نماز با خدا سخن مىگوييم ، و خدا نيز در قرآن با ما سخن مىگويد ، بنابراين تمام قرآن در سورهء فاتحه نهفته است . از اين جهت در بعد عرفانى مىگويند كسى كه در خواندن سورهء حمد حضور قلب ندارد ، گويى نماز نخوانده است . 5 - رواياتى دلالت مىكنند بر اين كه پيامبر در قرار دادن آيات در محلّ مناسبش دخالت داشته است كه در اين جا فقط آدرس بعضى از آنها را ذكر مىكنيم : الاتقان سيوطى ، ج اوّل ، صفحهء 62 ؛ مجمع البيان طبرسى جلد دوّم ، صفحهء 394 ؛ تفسير شبّر ، صفحهء 83 ؛ تاريخ يعقوبى ، جلد دوّم ، صفحهء 36 . 6 - اگر نظم فعلى قرآن ، نظم الهى نباشد و به وسيلهء خلفا حاصل شده باشد ، محال است ، چنين نظمى از آنان سر بزند ، و قطعا در قرآن شائبه‌هاى باطل راه مىيافت ، در حالى كه مىفرمايد : لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ . « 2 » 7 - نامگذارى سوره‌ها خود دليلى بر الهى بودن نظم قرآن است ، چرا كه اسرار نامگذارى سوره‌ها را حتّى علما هم درك نمىكنند ؛ مثلا چرا سورهء بقره را به اين نام ناميده‌اند ، در حالى كه اين همه مطالب گوناگون در سورهء مزبور است ؟ اين نامگذاريها به همين آسانى نبود كه به فكر عمر و عثمان برسد . 8 - تناقض روايات مخالفان بر اين كه پيامبر قرآن را جمع نكرده است .

--> ( 1 ) - البرهان في تفسير القرآن ، ج 1 ، ص 26 . ( 2 ) - فصلت / 42 .