چه مقوله‌اى از مقولات ، داراى حركتند ؟ از جمله مباحث حركت جوهرى ، تعيين حركت در مقولات است . مرحوم صدرالمتألهين فصلى از كتاب شريف اسفار را به اين مسأله اختصاص داده ، چنين مىنويسد : « فصل ( 23 ) فى تعيين ان اىّ مقولة من المقولات تقع فيها الحركة وايّها لم تقع فيها » . « 1 » سپس به بيان مطلب پرداخته مىگويد : از آن جا كه حركت ضعيف الوجود است به شش امر وابستگى دارد كه عبارتند از : 1 - فاعل ؛ ايجاد كننده حركت . 2 - قابل ؛ متحرك كه موضوع حركت است . 3 - مافيه الحركة ؛ مقوله و مسافتى كه حركت در آن است ، مانند كم و يا در كيف و وضع . . . 4 - مامنه الحركة ، مبدأ حركت . 5 - مااليه الحركة ، منتهاى حركت . 6 - زمان ، مقدار حركت . ارتباط حركت با مقوله ، ارتباطى قوى است چون حركت در « كم » يا حركت در « كيف » به گونه‌اى به « كم » و « كيف » وابسته است كه حتى بعضىها گفته‌اند كه حركت خود مقوله است به اين معنى كه : حركت در « كم » ، « كم » است و حركت در « كيف » « كيف » است . اما اين كه گفته مىشود : حركت در مقوله ، خود مقوله است آيا سخن درستى است ؟ ! مرحوم ملاصدرا در اين باره مىنويسد : « وامّا تعلق الحركة بما فيه الحركة فهو الصق حتى ذهب جماعة إلى أنها نفس المقولة التى وقعت فيه الحركة . . . ؛ « 2 » : تعلق حركت به مقوله بيش‌تر است تا آن‌جا كه عده‌اى گفته‌اند كه : حركت ، خود مقوله‌اى است كه حركت در آن جريان دارد » ولى اين سخن نادرست است ، چه اين كه :

--> ( 1 ) - اسفار ، ج 3 ، ص 75 ( 2 ) - اسفار ، ج 3 ، ص 76 - 77