استعمار سياست و مذهب گرچه به نظر مىرسيد مشكلترين اقسام استعمار ، استعمار فكرى است كه ديگر فرد استثمار شده تشخيص خوبى و بدى وضع خود را ندهد ، ولى هنگامى هم كه فرد بيدار مىشود جهش سختى پيدا مىكند و تحت تأثير ضربات كوبندهء احساس حسرت و ندامت ( كه از نظر روانى يكى از جهات تكامل انسان است ) به جبران گذشته فعاّليت سختى را شروع مىكند . . . اينجا است كه قواى استعمارگر بايد دست به كار نقشهء ديگرى شود ، گاهى با روشى سياسى بگويد : گرچه حقّ توست ، ولى چه بايد كرد ؟ ! تو كه نمىتوانى حقّت را بگيرى صبر كن ، اگر بخواهى قيام كنى تلفات تو بيش از بهره‌ات خواهد بود به فرض عدّه‌اى را با خود هم‌فكر كنى و هم‌صدا . . . ولى تا بانگ برآوريد مخالف در اندك مدّتى چنان شما را به فرار ناچار مىسازد كه به افتضاح بار مىآيد . . . اگر سر جايت بنشينى و آبرويت را نريزى بهتر نيست . . . ؟ « 1 »

--> ( 1 ) - اينها حرفهائى بود كه احيانا وابستگان به نظام شاهى عنوان مىكردند و از جمله سرهنگ ترابى - رئيس ساواك قم - در سال 1344 به من مىگفت .