فرضى توليد باشد ، يعنى فرض كنيم اگر ماشين نبود كارگر چقدر مىتوانست توليد كند مثلًا اگر كارخانهء پارچه بافى نبود اين كارگر با دستگاه كرباس بافى دستى قديم چقدر كرباس و به چه بهائى توليد مىنمود ؟ اكنون هم همان مقدار را بگيرد . به اين حساب بايد گفت فرض كنيم اگر كارگر نبود كارخانه چقدر توليد مىكرد ؟ البته هيچ . پس به كارخانه هيچ ، پس تعلّق نگيرد مگر كارخانه‌اى كه همهء كارهايش به صورت اتوماتيك انجام گيرد . 2 - اگر بخواهيم تعيين بهره را بر اساس مقدار احتمالى حوادث و سانحه قرار دهيم و بگوئيم اگر ماشين نبود كارگر فقط با وسيلهء قديم دستى خود ، كارى به مبلغ 100 ريال توليد مىكرد ولى آن وسيلهء قديم براى او سوانح خطرناكى نداشت در حالى كه كارخانهء جديد براى او حوادث احتمالى خطرناكى دارد كه چه بسا او را به هلاكت مىافكند . . . حساب سوانح احتمالى مطلبى است كه در معاملات بيمه و اجرت كار مورد توجّه عقلاء قرار مىگيرد ليكن اگر تنها سوانح احتمالى را مبناى تعيين مزد بگيريم بايد حقوق رانندگان و مقنّىهاى چاهها تقريباً در رديف حقوق جرّاحان و اطبّاء قرار گيرد و تاكنون اجتماعها تسليم اين مساوات نشده‌اند ، منهاى زمان اوّل اسلام كه بايد بعداً دقّت كنيم ، و گويا خود آن كم مزدها همچنين انتظارى ندارند . . . ؟ ولى به هر حال صرف حادثه آفرينى و حساب احتمالات در حوادث نبايد مبناى