و منافع دنيوى نيز مىباشد . اجتماع و گردهمآئى مسلمانان را با ملّيتهاى مختلف از شرق و غرب عالم در مراسم حج واجب كرد ، تا مسلمانان يكديگر را بشناسند ( و با تفاهم به اتحاد برسند و به حلّ مشكلات اجتماعى بپردازند ) و هريك ، از دادوستد با ديگرى بهره‌مند گردد . و طبقات مردم در سايه اين رفت و آمد از يكديگر استفاده كنند . و هم‌چنين آثار و اخبار پيامبر و دستورات اسلامى شناخته شود و فراموش نگردد . و اگر اين زمينه شناخت ملّتها و تبادل فكرى و انتقال منافع و دست‌آوردها فراهم نمىشد ، و هر ملّتى تنها روى منافع و مصالح خود سخن مىگفت و از ساير ملّتها غفلت مىورزيد ، بيقين ملّتها و كشورهاى اسلامى هلاك مىشدند و باب تجارت و اقتصاد مسدود مىشد ، و اخبار و آثار پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلم منتشر نمىشد و شما امروز از آنها اثرى نمى ديديد . اين است علّت تشريع حج » . و در روايت فضل بن شاذان نيشابورى از حضرت امام رضا عليه السّلام ، آن حضرت پس از بيان جنبه‌هاى روحى و معنوى حج مىفرمايد : « مع ما فى ذلك لجميع الخلق من المنافع ، لجميع من فى شرق الارض و غربها ، و من فى البرّ و البحر ، ممّن يحجّ و ممّن لم يحجّ : من بين تاجر و جالب و بائع و مشترى و كاسب و مسكين و مكار و فقير ، و قضاء حوائج اهل الاطراف فى المواضع الممكن لهم الاجتماع فيه ، مع ما فيه من التفقّه و نقل اخبار الائمة عليهم السّلام الى كل صقع و ناحية . . . » ( وسائل الشيعة 14 / 1 وجوب الحج ) يعنى : « گذشته از منافع معنوى حج و خارج شدن از گناهان ، و خضوع و خشوع در برابر خداى متعال - منافعى اقتصادى نيز از ناحيه آن به همه اهل شرق و غرب عالم ميرسد ، و خواسته‌هاى مردم اطراف و بلاد مختلف در اثر گردهمائى در جاهائى كه وسيله