متن : مِن عُموم نِعَمٍ ابتَدأها . . . شرح : ما مىتوانيم جملهء من عمومٍ نِعَمٍ ابتَدأها را به اين تركيب برگردانيم : الثناءُ بِما قدّم مِن النعمِ العامّةِ التي ابتَدأها ؛ حمد و ستايش مخصوص ذات الهى است به سبب آنچه از نعمت‌هاى عمومى كه ابتدا مرحمت فرموده . مراد از نعمت‌هاى عمومى نعمت‌هايى است كه آنها قائم به يك فرد نيست و استفاده از آنها عمومى است ؛ مانند نعمت هوا ، آب ، آفتاب ، باران كه شامل همهء موجودات مىگردد . بنابراين نعمت‌هاى عام در برابر نعمت‌هايى است كه مخصوص افراد است ؛ مانند نعمت بينايى ، شنوايى و عقل . نيز مىتوان گفت مراد از نعمت‌هاى عمومى نعمت‌هاى مزبور و نعمت‌هايى است كه قائم به فرد مىشود اما به اعتبار اين كه به اكثريت بشر داده شده و محرومان از آن در اقليتند . مراد از ابتدايى بودن نعمت‌ها آن نيست كه در مقابل عوض و از باب استحقاق باشد . چنان كه از عبارت دعا فهميده مىشود : يا مبتدأ بِالنِعَمِ قبلَ استِحقاقِها ؛ اى ابتدا كننده به نعمت‌ها قبل از استحقاق آنها . بنابراين نعمت‌هاى خداى مهربان چنين نيست كه چون شخص استحقاق داشته و لازمهء استحقاق ، عطاى نعمت الهى بوده ، نعمت در مرتبهء بعد از استحقاق باشد ؛ زيرا داشتن حق در موردى صحيح است كه شخص از ناحيهء خود چيزى را دارا باشد و آن را به رايگان و يا در برابر عوض به كسى بدهد . در چنين موردى حقى براى دهنده ثابت است . مثلًا پدر يا استاد از نيروى فكرى و بدنى خويش براى تربيت شاگرد و فرزند صرف مىنمايد . در اين جا از جهت اين كه آنچه را كه مالك هستند بذل نموده‌اند ذى حق شده‌اند ؛ يا شخصى نيروى بدنى خود را كه مالك آن است در برابر اجرتى قرار مىدهد . در اين موارد انسان داراى چنين نيرويى هست و در مقابل بذل نيروى خود استحقاق پيدا مىكند . حال اگر فرزند يا شاگرد يا كارفرما پاداشى بدهد ، در مرتبه دوم