تعريف جامع اسلام جامع‌ترين و در عين حال مختصرترين تعريف اسلام - و به تعبير علما تعريف اسدّ و اخصر - همان است كه مولاى متّقيان - عليه افضلُ صَلواتِ اللّه و تحيّاته - فرموده است : « لَأنسِبَنَّ الإسلامَ نِسبَةً لايَنسِبُها أحدٌ قَبلي : الإسلامُ هُوَ التَّسلِيمُ » « 1 » ؛ اسلام را به‌گونه‌اى معرّفى مىكنم كه كسى پيش از من با اين جامعيت آن را تعريف ننموده است : اسلام همان تسليم است . . . . اين تعريف ، جامع و داراى اهمّيت است ؛ اسلام ، يعنى تسليم در برابر خداوند بزرگ . تعريف مولاى متّقيان - صلوات اللّه عليه و آله - از اسلام ، روح آيات قرآن است . بشر فطرتاً دين طلب است و قرآن كريم نيز او را به فطرتش ارجاع مىدهد كه كدام مقرّرات و دستورات بهتر است ، آيا آن مقرّراتى كه ساختهء مغز بشر است و تكيه‌گاهى ندارد و به تعبير قرآن : « . . . عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِى نارِ جَهَنَّمَ « 2 » ؛ بر لب پرتگاهى كه شخص را در آتش جهنم مىاندازد . » مىباشد و يا مقرّراتى كه تكيه‌گاهش منبع هستى و عين الكمال است ؟ و از قبيل « أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلَى تَقْوى » « 3 » مىباشد ؟ حال كدام دين انتخاب شود ؟ دينى كه جهانِ تكوين نيز آن را دارد ، زيرا تنها يك حق ( خدا ) و آثار و افعال آن در عالم وجود است : « ذ لِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الحَقُّ » « 4 » ؛ و سرتاسر هستى در برابرش خاضع و همهء موجودات در مقابل او تسليم‌اند ؛ پس بايد از دين خدا پيروى كرد ، و دين خدا همان

--> ( 1 ) . ابن ابىالحديد ، شرح نهج البلاغه ، ج 18 ، ص 313 ( 2 ) ( 3 ) 2 و . توبه ( 9 ) آيهء 109 ( 4 ) . حج ( 22 ) آيهء 6