اگر كافر حربى ( - - ) اهل حرب ) مدّعى انتساب به يكى از گروههاى سه گانهء ياد شده باشد و جزيه بدهد از او پذيرفته مىشود و نيازى به اقامهء بيّنه ( - - ) بيّنه ) نيست ، مگر آنكه خلاف آن ثابت شود . « 4 » كفّارى كه پس از بعثت پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله به يكى از سه طايفه ياد شده گرويده‌اند راهى جز پذيرش اسلام ندارند ؛ از اين رو ، جزيه از آنان پذيرفته نمىشود . « 5 » جزيه گيرنده : متولّى امر جزيه رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و پس از آن حضرت ، امام معصوم يا نايب او - اعم از نايب خاص در زمان حضور و نايب عام در عصر غيبت در صورت مبسوط اليد بودن و قدرت اجرايى داشتن - است . قرارداد عقد ذمّه با اهل كتاب و گرفتن جزيه از ايشان تنها در حيطهء وظايف آنان است . در فرض مبسوط اليد نبودن ، اگر حاكم جائرِ مسلمانى با اهل كتاب قرارداد ذمّه امضا و جزيه دريافت كند محكوم به صحّت است . « 6 » شرايط جزيه دهنده : بلوغ ، عقل و مرد بودن از شرايط جزيه دهنده است . از اين رو ، از بچه ، ديوانه ، و زن كتابى جزيه گرفته نمىشود . در وجوب جزيه بر ديوانه ادوارى ( - - ) ديوانگى ) اختلاف است ؛ ليكن اگر سلامتش يك سال به طول بينجامد جزيه بر او واجب است ؛ هرچند پس از آن ديوانه شود . كودك كتابىِ بالغ شده و نيز ديوانهء عاقل گشته ، از سوى دولت اسلامى بين پذيرش اسلام و پرداخت جزيه مخيّر مىشوند و در صورت امتناع ، حربى به شمار مىروند . « 7 » بنابر مشهور ، آزاد بودن نيز شرط ديگر جزيه دهنده است ؛ از اين رو ، از برده جزيه گرفته نمىشود . در اصل وجوب جزيه بنابر مشهور ، تفاوتى بين فقير و غنى نيست ؛ ليكن در نحوهء پرداخت ، به فقير تا زمان تمكّن مالى وى مهلت داده مىشود . همچنين صومعه نشينان و راهبان اهل كتاب در اين جهت با ديگران يكسانند . پيرمردان ، نابينايان و زمين گيران اهل كتاب نيز بنابر مشهور محكوم به پرداخت جزيه‌اند . « 8 » مقدار و زمان پرداخت جزيه : جزيه بنابر مشهور ، بلكه بر آن ادعاى اجماع شده ،

--> ( 4 ) 235 . ( 5 ) 316 . ( 6 ) 262 - 263 ؛ مهذّب الاحكام 15 / 180 و 182 ؛ تحرير الوسيلة 2 / 501 ؛ منهاج الصالحين ( خويى ) 1 / 391 . ( 7 ) جواهر الكلام 21 / 244 ؛ مهذّب الاحكام 15 / 177 . ( 8 ) جواهر الكلام 21 / 238 - 240 ؛ منهاج الصالحين ( خويى ) 1 / 393 .