در اين مرحله ، سه حوزهء مشهور فقهى يعنى حلّه ، جبل عامل و اصفهان ظهور كرد كه هر يك داراى ويژگىهايى است . حوزهء حلّه ، اگر چه در امتداد طبيعى حوزه‌هاى بغداد و نجف است ، اما به لحاظ استقلال از آن‌ها متمايز است . حوزهء جبل عامل به دليل تدوين قواعد فقهى و نيز اهتمام زياد به فقه معاملات ، و حوزه اصفهان به دليل اهتمام به فقه سياسى و حكومتى متمايزند . محقق حلّى ( م 676 ه . ق ) ، علامه حلّى ( م 726 ه . ق ) ، فخر المحقّقين ( زنده در 771 ه . ق ) ، شهيد اول ( م 786 ه . ق ) ، فاضل مقداد ( م 826 ه . ق ) ، ابن فهد حلّى ( م 841 ه . ق ) ، صيمرى ( زنده در 887 ه . ق ) ، محقق كركى ( م 940 ه . ق ) ، ابراهيم بن سليمان قطيفى ( زنده در 945 ه . ق ) ، شهيد ثانى ( م 965 ه . ق ) و حسين بن عبد الصمد عاملى ( م 984 ه . ق ) از فقيهان برجسته اين مرحله‌اند . « 12 » . 4 - 4 . مرحلهء افراط و تفريط اين مرحله كه در حدود دو قرن به طول انجاميد ، در دهه‌هاى آخر قرن دهم با ظهور مكتب محقق اردبيلى آغاز مىشود و در دهه‌هاى پايانى قرن دوازدهم با ظهور مكتب وحيد بهبهانى پايان مىيابد . در اين مرحله ، دو گرايش افراطى عقلى و اخبارى بر فقه شيعه سايه افكند : 1 - 4 - 4 . گرايش عقلى گرايش عقلى به وسيلهء محقق اردبيلى پىريزى و به وسيلهء شاگردان برجسته‌اش مانند حسن بن زين الدّين ، صاحب معالم و محمد بن على عاملى ، صاحب مدارك دنبال شد . در اين گرايش ، سخت‌گيرى زيادى در پذيرش احاديث به عمل آمد ؛ زيرا از يك سو پيامد پديدهء تقسيم حديث به صحيح ، حسن ، موثّق و ضعيف در مرحلهء سابق اين بود كه فقيهان در صورت تعارض حديث صحيح با حديث حسن يا موثّق ، صحيح را ترجيح دهند و به حسن يا موثّق عمل نكنند و از سوى ديگر ، در اين مرحله براى اعتبار سند احاديث معيار جديدى وضع شد يعنى لزوم شهادت دو عادل ، براى وثاقت راويان

--> ( 12 ) همان ، ش 14 ، ص 151 - 167 .