علم حاصل مىشود . و گروهى گفتنه‌اند گاهى علم به آن حاصل شود ، ليكن نه اين كه هرچه به دست آمد ، علم به آن حاصل شود . و اكثر آن‌ها گويند : نه با قرينه نه بىقرينه ، به آن علم حاصل نمىشود . » « 1 » و جلال‌الدّين محلّى در « شرح جمع الجوامع » گويد : « [ يك مسأله : خبر واحد جز به قرينه افاده‌ى علم نمىكند ] همان‌گونه كه مردى از مرگ فرزندش كه نزديك به مرگ است ، با قرينه‌ى گريه خبر مىدهد و كفن و تابوت حاضر مىكند . [ و بسيارى گفته‌اند كه به طور مطلق افاده علم نمىكند ] و آن‌چه از قرينه ذكر كرده همراه با اغما يافت مىشود . امام [ احمد گفت ] [ به طور مطلق ] افاده مىكند به شرط عدالت . . . » و عالم حنفى عبدالعلى ملقّب به « بحرالعلوم » سخن او را رد كرده و گفته است : گفته شده است : خبر واحد شخص عادل به طور مطلق افاده‌ى علم مىكند ، چه محفوف با قرائن باشد چه نباشد از امام احمد است : اين حكم فراگير است ، پس چنين است كه هرگاه عادلى خبر داد ، علم حاصل مىشود . اين گفته از چون اويى بعيد است و اين مكابره ى سخت آشكار است . امام فخرالاسلام گويد : امّا ادّعاى علم يقين بى هيچ شبهه‌اى باطل است ؛ چون تجربه پيش پيش آن را رد مىكند . و ما بيان داشتيم كه مشهور ، علم يقين را ايجاب نمىكند و اين اولى است ، و اين بدين خاطر است كه خبر واحد به ناچار محتمل است ، و يقينى با احتمال در كار نيست و كسى كه اين مطلب را انكار كند ، خودش را نادان كرده است و خردش را گمراه نموده است . و گفته شده است : حاكم علم‌آورى خبر واحد را هميشگى نمىداند ؛ بلكه در بعضى صورت‌ها به كرامت خداوند متعال افاده علم مىكند و اين قول نيز فاسد است چون تحكّم صريحى است . » « 2 » بنابراين از عبارت شرح عضد بر مختصر ابن‌الحاجب دانستيد كه افاده‌ى علم از خبر واحد به طور مطلق ، قولى است كه گروهى بدان معتقدند .

--> ( 1 ) . شرح المختصر 2 / 55 - 56 . ( 2 ) . فواتح الرحموت شرح مسلم الثبوت 2 / 121 حاشيه‌ى « المستصفى » .