نگفت و تنها به نگارش آن پرداخت . او در سال 385 در گذشت . « 1 » 5 . سيوطى ( در كتاب منتهى العقول ) : پايان بخش امّتها امّت محمّدى است . دانشمندان اين امّت پيامبران بنى اسرائيل را مىمانند و براى فخر ايشان ، خلفاى چهارگانه و پيشوايان چهارگانه بسنده‌اند . اينان دانشها را پديد آوردند ؛ مانند پديد آوردن دانش نحو توسّط على و علم عروض توسّط خليل و علم اصول فقه توسّط شافعى و دانش معانى و بيان توسّط جرجانى . ابن جرير طبرى با روايت اخبار و احاديثِ تفسيرى ، فرجام امر حفظ احاديث و اخبار را از آن خود كرده است . وى كتابى را كه به اندازهء بار هشتاد شتر است ، حفظ مىكرد . ابن انبارى ، هر جمعه ، هزار بخش از كتابها را حفظ مىكرد و سيصد هزار بيت شعر براى استشهاد در قواعد نحوى ، در حافظه داشت . شافعى با يك بار خواندن يا نگريستن در متنى آن را به ذهن مىسپرد . ابن سيناى حكيم قرآن را در يك شب حفظ كرد . ابوزرعه يك ميليون حديث حفظ كرد ؛ و تمام احاديث ، بخشى از محفوظات احمد بن حنبل است ؛ و بخارى صدهزار احاديث در حافظه داشت . پايان امر نگارش كتاب از آن ابن شاهين است . همو كه سيصد و سى كتاب به رشتهء نوشته درآورد ؛ از جمله : « التفسير » در هزار جزء ؛ « المسند » در هزار و پانصد جزء ؛ و « التاريخ » در پنجاه جلد . خامهء اين نوشته‌ها وزنى معادل هزار و بيست و هفت قنطار « 2 » داشته است . اينها همه از كرامات پيچيدن زمان مانند پيچيدن مكان ، در نزد مردمى است كه وارث شب معراج و شب قدر هستند . 6 . ديار بكرى : حافظ ابوحفص ، عمر بن احمد بن شاهين بغدادى ، حافظ و مفسّر و صاحب تأليفات پر شمار ، از جمله : « التفسير » در هزار جزء و « المسند » در هزار و سيصد جزء . « 3 »

--> ( 1 ) . رجال مسند ابىحنيفه 2 / 530 . ( 2 ) . پيمانه‌اى كه وزن آن در نزد مردمان ، گوناگون است . ( المعجم الوسيط ) ( مترجم ) ( 3 ) . تاريخ الخميس ، حوادث سال 385 .