5 . ابن قيسرانى مقدسى : ابوبكر ، عبدالرزّاق بن همّام بن نافع صنعانى ، هم‌پيمان قبيلهء حمير ، به تنهايى ، از مَعمَر ، ابن جريج و ثورى ، حديث شنيده است . اسحاق بن ابراهيم حنظلى و اسحاق بن منصور از وى روايت كرده‌اند و محمود بن غيلان نزد آن دو بوده است . ابوالقاسم - در نيشابور - و ابوالحسن خفاف از ابوالعبّاس سرّاج ، نقل كرده‌اند كه وى گفت : از محمّد بن سهل بن عسكر شنيدم كه مىگفت : از احمد بن حنبل شنيدم كه گفت : هرگاه مردم در حديث معمر اختلاف كنند ، قول حق آن است كه عبدالرزّاق گفته است . « 1 » بنابراين ، عبدالرزّاق از رجال حديث صحيحين است . ابن قيسرانى در خطبهء كتابى كه نام رجال صحيحين را در آن گرد آورده ، تصريح كرده است : حافظان حديث بر اين باورند كه روايت هر آن كس كه شيخين ( / بخارى و مسلم ) حديثى از او در كتابهايشان آورده‌اند ، حجّت است . و اينك سخن ابن قيسرانى : در نزد گروهى از حافظان حديث ، نظير : ابواحمد ( ابن عدى ) ، ابوالحسن دارقنطى ، ابوعبداللَّه ( ابن منده ) ، ابوعبداللَّه حاكم و دانشمندان پس از ايشان تا روزگار ما ، ثابت شده كه روايت هر آن كس كه بخارى و مسلم ، حديثش را در صحيحين آورده‌اند - هرچند برخى دربارهء او سخنانى گفته باشند - حجّت است ؛ چرا كه بخارى و مسلم حديث او را در صحيح خود روايت كرده‌اند . با اين سخن ، شأن عبدالرزّاق در نزد ابن عدى ، دارقنطى ، ابن منده ، حاكم و حافظان حديث پس از آنان شناخته مىشود . 6 . خوارزمى : بخارى در تاريخش ، دربارهء عبدالرزّاق نوشته است : ابوبكر ، عبدالرزّاق بن همّام بن نافع ، هم‌پيمان قبيلهء حمير و اهل يمن است . وى از معمر ، ثورى و ابن جريج ، حديث شنيده و در سال 211 هجرى در گذشته است . بخارى گفته است : آنچه از كتابهايش نقل كرده ، صحيح‌ترين است . ضعيف‌ترين بندگان خدا ( خوارزمى ) مىگويد : عبدالرزّاق از محدّثان نامى و از

--> ( 1 ) . الجمع بين رجال الصحيحين 1 / 328 .