خلاصه : امّت اسلام - جز اندكى - نتوانستند از اين آزمون الاهى سربلند بيرون آيند و در برابر امام و پيشواى حق كه از جانب خدا و رسول او معيّن شده بود ، در برابر نصوص خدا و پيامبرش ، اجتهاد كردند و خليفه‌اى برگزيدند و مكتب خلفا را پايه‌ريزى كردند و به ظاهر در جايگاه منيع پيامبر خدا صلى اللَّه عليه وآله نشستند . امير مؤمنان على عليه السلام از همان آغاز ، به سان كعبه راهنماى گمگشتگان راه حيرت و ضلالت بود و عدّه‌اى از بزرگان و نيكان صحابه از آن حضرت پيروى كردند و در طول تاريخ ، گروه بسيارى از تابعين و مردمان ديگر نيز شيعه و پيرو خليفه بلافصل پيامبر شدند . از طرفى ، حاكمان جفاپيشه مكتب خلفا ، قدرت را به دست گرفتند و عالمانى را براى توجيه كارهاى شيطانى خويش در دستگاه حكومتى خويش گماشتند و پايه‌هاى حكومت خود را با زور و ارعاب استوار ساختند . در اين بين شاگردان مكتب اهل بيت عليهم السلام در شرايط سخت و دشوارِ روزگار به دور از ديدگان مأموران مخفى و جاسوس‌هاى حكومتى جان خويش را به طبق اخلاص نهاده و از حريم امامت و ولايت دفاع كردند و در اين موضوع مهم و حياتى ، قلم فرسايى كردند ، شعر سرودند ، سخنرانى نمودند و با مخالفان به مناظره و گفت و گو پرداختند و در اين راه مقدس سر از پا نشناختند و همانند پيشوايان معصوم خويش ، شربت شهادت نوشيدند و تاريخ پربار ولايت و امامت را سرخگون ساختند . در اين راستا از آغاز دوران غيبت كبرا انديشمندانى سترگ ، هم‌چون شيخ مفيد ، سيّد مرتضى ، شيخ طوسى ، خواجه نصيرالدين طوسى ، علامه حلّى ، قاضى نوراللَّه شوشترى ، ميرحامد حسين ، شرف الدين ، امينى و . . . كه در مكتب اهل بيت عليهم السلام پرورش يافته‌اند ؛ به مسأله مهم ولايت و امامت پرداختند و هر كدام به دفاع از اين حريم پاك ، راه نويى را در حوزه‌هاى علمى خويش براى حقيقت جويان گشودند .