علل شكل‌گيرى نهضت هر تحليل‌گر تاريخى و اجتماعى كه مىخواهد به قضيهء حضرت سيد الشّهداء ( ع ) بپردازد ، به ناچار بايد برخى از فصل‌هاى مهم اين حركت را مورد مطالعه قرار داده و براى هر يك از آنها نظريه‌اى صحيح متكى به شواهد و قرائن تاريخى ارائه دهد . در فصل نخست سؤال محورى اين است كه انگيزه‌هاى حضرت سيد الشّهداء ( ع ) و هدف آن حضرت از خلال فرآيند تغيير اجتماعى كه درصدد آن بوده است ، چه بوده ؟ به اصطلاح فلاسفه ، علل غائى اين حركت عظيم و جاودانه با تمامى ويژگىهاى منحصر به فرد آن چيست ؟ ويژگىهاى منحصر به فردى كه اين نهضت را در ميان تمامى انقلاب‌ها و اقدامات و كنش‌هاى تغيير دهندهء اجتماعى حتى در ميان اقدامات انبياء و اوصياء ايشان ( عليهم السّلام ) متمايز نموده است ؛ نهضت امام حسين ( ع ) به حسب ظاهر بيشتر شبيه به يك اقدام انتحارى است در حالى كه مىدانيم آن حضرت امامى است معصوم و كامل ، عاقل‌ترين مردم و بالنده‌ترين ايشان از نظر خرد و جايگاه ، پس بايد ديد چگونه است كه چنين شخصى دست به چنين اقدامى مىزند . در اين زمينه معمولًا تفسيرات مختلفى ارائه مىشود كه در به دو امر مىتوان آنها را به دو دسته تقسيم كرد :