آن مقدّر است و كوشش او هم در درك و تحصيل آن به جايى نمىرسد چنان كه مىفرمايد : « وَ قَد عَلِمتَ أَنَّكَ غَيرُ مُدرِكٍ ما قُضِيَ فَواتُهُ » « 1 » ، و در آنها بايد به قضاى خدا راضى بود چنان كه مىفرمايد : « مَن أَصبَحَ عَلَى الدُّنيا حَزيناً فَقَد أَصبَحَ لِقَضاءِ اللَّهِ ساخِطاً » « 2 » ؛ و در نوع دوم در بعضى موارد اگر هم انسان كوشش و طلب نكند به آن مىرسد چنان كه مىفرمايد : « الرِّزقُ رِزقانِ : رِزقٌ تَطلُبُهُ ، وَ رِزقٌ يَطلُبُكَ فَإِن لَم تَأتِه أَتاكَ » « 3 » و در بعضى موارد ديگر سعى و عمل انسان و اختيار او مؤثّر است . قضا و قَدَر ، هم به دو نحو اوّل و هم به هر سه نحو قابل تفسير و توجيه است ، و شايد از قبيل دو نحو اوّل اين جمله‌ها باشد : « حَتّى إِذا وافَقَ وارِدُ القَضاءِ انقِطاعَ مُدَّةِ البَلاءِ » « 4 » و « أَلا وَ إِنَّ القَدَرَ السّابِقَ قَد وَقَعَ وَ القَضاءَ الماضي قَد تَوَرَّدَ » « 5 » ، و از هر سه نحو - يعنى قابل حمل بر هر سه نحو - مثل اين جمله‌هاست : « عِلماً بِأَنَّ أَزِمَّةَ الأُمورِ بِيَدِكَ وَ مَصادِرَها عَن قَضائِكَ » « 6 » و « رَضينا عَنِ اللَّهِ قَضاءَهُ وَ سَلَّمنا لِلَّهِ أَمرَهُ » « 7 » و « جَعَلَ لِكُلِّ شَيءٍ قَدراً » « 8 » . به هر حال چون اين موارد به تفصيل بر عبد معلوم نيست لذا بايد در امور ، هم به خدا توكّل كند و از او يارى بخواهد و هم اختيار و عمل خود را مغتنم بشمارد ، و بر آنچه از فوايد و منافع از او فوت مىشود

--> ( 1 ) . نهج‌البلاغه ، نامهء 48 . ( 2 ) . همان ، حكمت 219 . ( 3 ) . همان ، 371 . ( 4 ) . همان ، خطبهء 150 . ( 5 ) . همان ، 175 . ( 6 ) . همان ، 218 . ( 7 ) . همان ، 37 . ( 8 ) . همان ، 182 .