موضوعى كه پيرامون اين خطبه‌ها بايد يادآورى شود اين است كه در مورد چگونگى آفرينش عالم و تفصيلات آن ، اگرچه سخن بسيار گفته شده امّا هر يك از نظرهايى كه در اين موضوع عرضه شده است ، نظم و قصد و عنايت و تناسب را در سازمان اين جهان تأييد مىكند و هرچند كه اين آراء قطعى نيست ، همه در اينكه نظم اين جهان را قصد و عنايت برقرار كرده است و قصد و عنايت آن را اداره مىكند ، اتّفاق دارند . لذا ما در اينجا به تطبيق بيانات اميرالمؤمنين عليه السلام با آراءِ علماى طبيعت‌شناس و زمين‌شناس و كيهان‌شناس و ديگران نيازى نداريم زيرا بسيارى از اين آراء صورت فرضيّه دارند و قطعى نيستند و دور از احتياط است كه ما كلام حضرت مولى را در مواردى كه ظهور عرف‌پسند در معنايى ندارد يا با بعضى از نظرها موافق به نظر نمىرسد ، بر آن معنى و نظر حمل كنيم ؛ و چه بهتر كه باز هم انتظار بكشيم تا علم به پيشرفتهاى بيشترى نايل شود و حقايق برخى بيانات كه بسا امروز در نظر ما به صورت متشابه جلوه كند ، روشن گردد ، همان‌گونه كه حقايق بسيار ديگرى نيز تاكنون آشكار شده است . امّا اگر جمله و بيانى با يك مطلب مسلّم و قاعدهء علمى كه نفى آن سر از جواز اجتماع نقيضين درآورد به ظاهر موافق نباشد ، خود قرينه مىشود كه آن ظاهر اراده نشده و بلكه سبب مىشود كه كلام در معناى موافق قاعده ظهور پيدا كند . به هر حال بحث ما در اينجا در اصل نظام و برهان قصد و عنايت است كه مىبينيم اين خطبه‌ها همه با بيانى رسا آن را در كلّ جهان و در واحدهاى مختلف آن شرح مىدهند ، و بديهى است كه اين بحث و بيانِ تفصيلِ نظام و شواهدِ قصد و عنايت و تناسب ، چندان دامنه‌دار است كه هرچه بحث دربارهء آن بيشتر گسترش مىيابد وسعت ميدان آن بيشتر