نظم‌ها قرار نگيرد . در حوزهء قم علاوه بر مدارس بزرگ و عمومى كه بر مبناى همان برنامه‌هاى وسيع حوزه‌هاى علميه مشغول به كار مىباشند ، مدارس ديگرى نيز از سال‌ها قبل تأسيس شده است . در اين مدارس ، اوقات كار و درس كنترل مىشود و مدرس و استاد همه طبق شرايط ، انجام وظيفه مىنمايند . امتحانات هفتگى ، ماهانه و ساليانه برقرار است و جنبه‌هاى معنوى و حفظ تقدس و تعالى تدريس و تدرس را نيز حفظ مىنمايند تا هم نظام وجدانى و هم نظام ظاهرى برقرار باشد كه نمونه و با سابقه‌ترين آنها در اين جهت برخى از مدارس حضرت آيت اللّه گلپايگانى است . « 1 » اما چنان كه گفتيم اساس كار تحصيل علم در اسلام بر اين نيست كه حتماً شخص بايد طبق برنامهء خاصى درس بخواند ؛ بلكه اساس بر اين بوده است كه خود شخص ، برنامهء كار تحصيل خود را به هر نحو بهتر و مؤثرترى كه در پيشرفت خود مىبيند تعيين كند و هر كس را كه مىخواهد به عنوان استاد خود در حوزه انتخاب نمايد و از آنجا كه در هر درس ، مدرسين و كلاس‌ها متعدد مىباشند هر كدام از كلاس‌هايى را كه در عرض هم مىباشند خودش انتخاب مىنمايد و هر كس پيشرفت علمى پيدا كند مقبول و مورد احترام واقع مىشود ، حال در هر مدرسه و طبق هر برنامه‌اى كه درس خوانده باشد . در واقع آزادى تحصيل براى دانشجو كاملًا محفوظ است و در دينى كه دستورش اين است كه همهء افراد هماره بايد يا دانشمند باشند يا دانشجو « 2 » ، اين بايد برنامهء همه مسلمين باشد . و آخرين سخنى كه نمىتوان از بيان آن گذشت اين است كه نظام جديد تعليم و آموزش اگر تمام عيار و به صورت‌هايى كه در خارج از حوزه‌هاى علميه رايج است ،

--> ( 1 ) . آيت الله العظمى سيد محمد رضا گلپايگانى ( 1316 ق 1372 ش ) از شاگردان برجسته آيت الله حاج شيخ عبدالكريم حائرى و از مراجع تقليد و مدرسان حوزه و از استوانه‌هاى انقلاب و نظام جمهورى اسلامى بود . در مورد آيت الله العظمى گلپايگانى ( ره ) نك : نورى از ملكوت ؛ دانشمندان گلپايگان ؛ آثار الحجة ، ص 71 ؛ آئينه دانشوران ، 197 ؛ خورشيد آسمان فقاهت و مرجعيت ؛ اختران فقاهت ، ج 2 ، ص 1099 ؛ و مسندنشين فقه و فقاهت . و درباره مدارس پر بركت ايشان بنگريد : تاريخچه مدارس دينى در جمهورى اسلامى ايران . ( 2 ) . اغد عالماً او متعلّماً . . . ( منية المريد ، ص 26 ) . .