آن چنان توسعه يافت كه بزرگ‌ترين عالم جهان اسلام در آن عصر ، شيخ طوسى « 1 » پس از اهانت‌هاى بسيار به جوار مرقد حضرت اميرمؤمنان عليعليه‌السلام ، نجف اشرف مهاجرت كرد . [ حوزهء نجف ] از آن تاريخ تا به حال نجف اشرف ، پايگاه و مركز تحقيقات و بررسىهاى علمى و مقر حوزهء بزرگ شيعه گرديد و محققان و نوابغ نامدارى را در مرور اعصار در خود پرورش داد « 2 » كه آثار و تأليفات بزرگى در رشته‌هاى مختلف از خود به يادگار گذاردند و در همين عصر حاضر نيز از مفاخر عالم اسلام به شمار مىرفتند . [ حوزهء حله ] در كنار اين حوزهء ، حوزه بزرگ ديگرى در عراق به نام حوزهء حلّه « 3 » چهرهء درخشانى داشت اگر چه در استمرار و دوام ، هم‌پايهء حوزهء نجف اشرف نگرديد ، اما در اعصارى كه جلوه كرد ، نامدارترين علماى اسلام و شيعه را به دنيا تحويل داد ؛ ازجمله ابن ادريس ، محقق ، علّامه فخر المحققين و سيد ابن طاووس . [ حوزهء حلب ] حوزهء ديگرى نيز در حلب - كه يكى از شهرهاى « 4 » معروف سوريه است و برخى مشاهد شيعه در آن قرار دارد - وجود داشت كه فقهاى بزرگ آن هنور هم شهرت دارند و تأليفاتشان مورد استفاده است . [ حوزهء جبل عامل ] علاوه بر اينها حوزهء جبل عامل در لبنان را نيز كه تا امروز باقى است بايد از حوزه‌هاى

--> ( 1 ) . زعيم شيعه جعفرى بنيانگذار حوزهء نجف ، شيخ الطائفه ابو جعفر محمد بن حسن بن على طوسى ( 385 - 460 ) از ستارگان درخشان و يكى از بزرگ‌ترين فقها و مجتهدان شيعه است كه در حديث ، فقه ، اصول ، تفسير ، كلام و رجال سرآمد روزگار بود و در طوس خراسان ( در سال 385 ق ) ديده به جهان گشود ، و در سال 408 به عراق كوچ كرد و در آن سامان از درس شيخ مفيد و سيد مرتضى استفاده كرد و درخشيد . بعد از سيد مرتضى مشعلدار شيعه شد . كتاب‌هاى فراوانى در علوم مختلف ( 500 جلد ) به رشته تحرير در آورد و كرسى درس داشت . در علم و عمل جامع كمالات انسانى بوده است . دو كتاب از چهار كتاب معتبر و مهم شيعه كه در استنباط احكام دين مأخذ و مرجع است ، تأليف اوست . شيخ در سال 425 ق در سن 75 سالگى به رحمت ايزدى پيوست و بنابر وصيتش ، در خانه‌اش به خاك سپرده شد . بعدها با تبديل آن خانه به مسجد ، مركز تدريس و عبادت قرار گرفت . ( 2 ) . علامه سيد محمد غروى از قرن پنجم هجرى تاكنون بيش از هزار و صد عالم و دانشمند نامى را كه در نجف به تحصيل و تدريس مشغول بوده‌اند نام برده است نك : مع علماء النجف الاشرف ، ج 1 و 2 . ( 3 ) . حوزه حله در سدهء ششم پر رونق بوده است . ( 4 ) . حلب دومين شهر پرجمعيت سوريه است كه امروز در شمال جمهورى سوريه واقع است و بارها از طرف سلسله‌هاى مختلف ، مركز حكومت بوده است .