غرب شهرت تمام دارد - يكى از شاگردان مدرسهء جعفرى مدينه است . « 1 » [ حوزه كوفه ] از شهرهايى كه در صدر اسلام در آن حوزهء علمى اسلامى شيعه تأسيس شد ، يكى كوفه بود كه مسجد آن مانند يك مدرسهء بزرگ در عالم اسلام جلوه كرد . اين مسجد يا جامع اعظم - كه تاريخ آن بسيار با اهميت و جالب است - در عصرى كه اميرالمؤمنين عليعليه‌السلام در آن اقامت كردند « 2 » مركز علم و نشر معارف اسلامى گرديد و در رشتهء الهيات ، تعاليم سياسى ، آيين مملكت‌دارى و دستورات اخلاقى ، انسانى و تفسير و تفهيم حقوق بشر ، علوم و مسائلى به مردم آموخت كه تا آن عصر بىسابقه بود و امروز هم زنده است و هميشه زنده خواهد بود . در عصر حضرت صادقعليه‌السلام اين مسجد ، مدرسه‌اى شد كه تنها از حسن بن على وشّاء « 3 » روايت است كه : در مسجد كوفه ، نهصد شيخ ( محدث ) را درك كردم كه همه از جعفر بن محمد ( امام صادق عليه السلام ) نقل حديث و علم مىكردند و همه مىگفتند : « حدثنى جعفر بن محمد » . البته در كنار مساجد ، در منازل علما نيز مجالس درس و آموزش حديث برپا بوده است و به تدريج مدارس و دار العلم‌ها بنياد گرديد . [ حوزهء بغداد ] و در برههء مهمى از عصر خلفاى بنىعباس ، بغداد نيز مقر يكى از بزرگ‌ترين

--> ( 1 ) . جابر بن حيان - بر حسب آنچه در ترجمه و شرح زندگى او نوشته‌اند - هزار كتاب تأليف دارد كه برخى ار آنها در كتابخانه پاريس موجود است . [ مؤلف محترم در اثر جداگانه به معرفى جابر بن حيان پرداخته است و بنده نيز كتابى با عنوان « جابر بن حيان پدر شيمى » تأليف كرده كه در قم به چاپ رسيده است . ] . ( 2 ) . در سال 36 ه - ق امير المؤمنين عليه السلام به كوفه منتقل شد . نك : الاخبار الطوال ، 152 ؛ تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 130 ؛ طبرى ، ج 3 ، ص 102 . ( 3 ) . نامبرده حسن بن على بن زياد و شاء - از اصحاب امام رضا عليه السلام و از محدثان بزرگ است - و سخن خود را دربارهء مسجد كوفه و درس امام صادق عليه السلام در آنجا براى ابن عيسى قمى نقل كرده است . نك : رجال نجاشى ( ترجمه الوشاء ) ، ص 31 ؛ اعيان الشيعه ، ج 1 ، ص 661 .