نمايند . نهضت استقلال‌طلبى مسلمانان عراق به رهبرى علماى شيعه و مراجع تقليد در انقلاب 1920 كه به استقلال عراق از استعمار انگليس انجاميد ، نمونه‌اى از اين باب است . اما متأسفانه با اين كه ابتدا شيعيان استقلال عراق را به دست آوردند ، ولى بعداً عقب نشينى كرده و موضوع حكومت به دست اقليت اهل سنت در عراق افتاد كه در مدت زيادى حاكمان بعثى ناسيوناليست با استبداد كامل آن را اداره كردند . ايرانيان مسلمان نيز گرچه در برهه‌اى از زمان با الهام‌گيرى از نهضت حسينى در نهضت مشروطيت ، توانستند حكومت تشكيل دهند ، ولى متأسفانه انحراف نهضت مشروطيت از اهداف اسلامى خود به وسيله لائيك‌ها و روشنفكران وابسته ، آنها و به‌ويژه عالمان دينى را منفعل ساخت و سرانجام به انزوا كشاند . چنانچه آيت الله نائينى تئوريسين جناح اسلامى نهضت مشروطه ، كتاب خود ( تنبيه الامة و تنزيه الملّة ) را جمع كرد و از نهضت دور نشست . تحقق تحولات اجتماعى س 12 : چگونه مىتوان از عاشورا ، در راستاى توحيد امت اسلامى و اقامه حكومتى به دور از خشونت و همراه با عفو و گذشت استفاده كرد ؟ تحولات اجتماعى به دو گونه و صورت تحقق مىيابد : 1 . رفرم و اصلاح ، 2 . انقلاب و جهش .