3 . گرچه برابر دقّت عقلى و آموزه‌هاى درست دينى ، پديدآورنده و هستىبخشِ ناچيزترين ذرّات تا بزرگ‌ترين كهكشانها ، تنها خداى يكتاست ، امّا در اين حقيقت جاى گفتگو نيست كه قانون جهان شمول « علّيت » در نظام هستى ، اصلى است كه خِرد انسان آن را اثبات نموده ، و از ضروريات عقلى مىشمارد ، و همه بحث‌هاى عقلى و علمى نيز بر آن بنياد مىگردد . افزون بر اين ، قرآن شريف اين قانون جهان‌شمول عقلى و علمى را تصديق مىكند ، و انسان نيز به‌طور طبيعى و فطرى اين اصل را درك و دريافت مىدارد كه هر پديده مادى ، علّتى دارد كه آن علّت ، به ظاهر باعث پيدايش آن شده است ، امّا پديدآورنده هستى ، تنها خداى يكتا و بىهمتاست ، و ذات پاك اوست كه اين قانون جهان‌شمول را بر كران تاكران هستى حاكم ساخته و جريان آفرينش و تدبير جهان و جهانيان را با سلسله‌اى از علل و اسباب مقرر فرموده است ؛ چراكه : « أَبِىاللهُ أنْ يُجْرِى الْأمُورَ إلّا بِأسْبابِها . » و در كتاب منظومه ، به اين اصل نظر دارد كه مىگويد : در منطق انسان توحيدگرا ، هستىبخش يا بخشنده اصلى وجود ، همان آفريدگار و تدبيرگر شئون هستى است ، و سلسله علل و اسباب و قوانين طبيعى نيز آفريده و فرمانبردار آن علت العلل هستند ، امّا انسان ماديگرا بخشنده حركت يا سلسله