فصل اوّل : نظريّات موجود در مفاد روايت پس از روشن شدن اين كه حديث « على اليد » در مقام انشاء و جعل حكم است ، بايد ديد آيا روايت ، در مقام بيان حكم تكليفى است و يا آن‌كه مفاد روايت ، جعل حكم وضعى است ؟ در مورد اين كه حديث « على اليد » دلالت بر حكم تكليفى مىكند و يا وضعى ، شش نظريّه وجود دارد : 1 ) برخى از فقها ، از جمله مرحوم شيخ طوسى رحمه الله قائل‌اند روايت فقط بر حكم تكليفى « وجوب الردّ » دلالت دارد . مطابق اين نظر ، روايت دلالتى نسبت به « بعد التلف » نداشته و فقط حكم ضمان را در صورت بقاى عين مال بيان مىكند . 2 ) عدّه‌اى ديگر از بزرگان ، هم‌چون ملّاأحمد نراقى « 1 » و محقّق ايروانى « 2 » رحمهما الله

--> ( 1 ) . محقّق نراقى رحمه الله مىگويد : « فيكون معنى الحديث : يجب على ذي اليد حفظ ما أخذت إلى زمان أدائه » . عوائد الأيّام ، ص 318 . ( 2 ) . محقّق ايروانى رحمه الله مىگويد : « فحاصل الحديث وجوب حفظ أموال الناس إذا وقعت تحت اليد . . . » . حاشية المكاسب ، ص 93 .