از صحّت ترتيب اثر نمىباشد تا آن كه جامعى براى وجود و ترتّب اثر موجود ، وجود نداشته باشد ؛ و در نهايت فرموده‌اند : صرف وجود تفاوت بين قاعده فراغ و تجاوز كه يكى مفاد كان تامّه و ديگرى مفاد كان ناقصه است ، مانع از قدر جامع نمىشود ؛ و خود صحّت مشكوكه قدر جامع است كه در مواردى به نحو كان ناقصه و در موارد ديگر به نحو كان تامّه است . « ويندفع أصل الاشكال بأنّ الصّحة لا يراد منها ترتّب الأثر حتّى لا يكون جامع للوجود ولترتّب الأثر على الموجود . . . » « 1 » . تحقيق مطلب در بيان اوّل بيان اوّل در مورد عدم تصوير جامع بين قاعده فراغ و قاعده تجاوز بر اساس كلمات ميرزاى نائينى رحمه الله اين بود كه مفاد قاعده تجاوز ، مفاد كان تامّه است ؛ ولى مفاد قاعده فراغ ، مفاد كان ناقصه ؛ و اين دو ، قدر جامعى ندارند . مرحوم شيخ انصارى قدس سره در مقام دفاع ، قاعده‌ى فراغ را به قاعده تجاوز برگرداندند كه اشكالاتى بر كلام ايشان از سوى اعلام گرفته شد ، كه از ميان آن‌ها اشكال مرحوم محقّق عراقى رحمه الله از همه قوىتر است ؛ ايشان بيان فرمودند كه در عالم واقع دو نوع شكّ وجود دارد ؛ يكى شكّ در وجود و ديگرى شكّ در صحّت ؛ ارجاع شكّ در صحّت نيز به شكّ در وجود الصحيح ، يك توجيه لفظى بوده و واقع را عوض نمىكند . شاهد بر دوگانگى آن‌ها نيز اين است كه هر يك از اين دو نوع شكّ داراى اثر مستقلّى هستند . از سوى ديگر ، ارجاع شكّ در صحّت ، به شكّ در وجود الصحيح ، اصل مثبت مىشود كه خود يك عنوانى مزيد بر دليل است ؛ و بنابر نظر ميرزاى نائينى رحمه الله اين ارجاع ، بر خلاف ادلّه اثباتى نيز مىباشد كه در بحث از مقام اثبات به صورت كامل بيان خواهد شد .

--> ( 1 ) - همان .