تقرير بحث الشيخ فاضل اللنكراني لسيدجواد حسينى خواه
200
قاعده فراغ وتجاوز (فارسى)
ديدگاه شيخ انصارى رحمه الله مرحوم شيخ انصارى مىگويد : منظور ، اجزاى اصلى عمل است ؛ و ظاهر روايت صحيحهى اسماعيل بن جابر نيز همين را مىرساند . زيرا ، امام عليه السلام در صدر روايت مىفرمايد : « إن شكّ في الركوع بعد ما سجد فليمض وإن شكّ في السجود بعد ما قام فليمض » ؛ و اين عبارت ، به عنوان مقدّمه و زمينهچينى براى ضابطهى كلّى ذيل روايت است كه مىفرمايد : « كلّ شيء شكّ في ممّا قد جاوزه ودخل في غيره فليمض عليه » . « 1 » شيخ اعظم رحمه الله مىفرمايد : صدر روايت كه مواردى را مشخص مىكند ، ذيل روايت و قاعدهى كلّى آن را تحديد مىكند ؛ يعنى منظور از دخول در غير ، دخول در اجزاى اصلى است ؛ يعنى : غيرى كه شارع آن را مترتّب بر جزء مشكوك قرار داده است ؛ مانند : ركوع ، سجده و قيام ، نه هر جزئى هرچند غير اصلى باشد . « 2 » طبق اين نظر ، اگر كسى در حال هوىّ براى سجود شكّ كند ركوع را انجام داده است يا نه ، بايستى به شكّش اعتنا كند و ركوع را بهجا آورد ؛ قاعده تجاوز در اين حالت جارى نمىشود . مؤيّد اين نظر روايت ديگرى است كه مىگويد : از امام پرسيدم : « رجل رفع رأسه من السجود فشكّ قبل أن يستوي جالساً فلم يدر أسجد أم لم يسجد ؟ قال : يسجد ، قلت : فرجل نهض من سجوده فشكّ قبل أن يستوي قائماً فلم يدر أسجد أم لم يسجد ؟ قال : سجد » . « 3 » مردى سر از سجده برداشت ؛ قبل از آن كه كاملًا بنشيند ، شكّ كرد آيا سجده كرده يا نه ؟ امام عليه السلام فرمود : بايد سجده كند . گفتم : قبل از اين كه كاملًا بايستد شكّ كرد كه سجده كرده يا نه ؟ فرمود : سجده كند . اين روايت صريح است كه دخول در اجزاى غير اصلى كافى نيست .
--> ( 1 ) . محمّد بن حسن حرّ عاملى ، وسائل الشيعة ، ج 6 ، ص 318 ، باب 13 از ابواب الركوع ، ح 4 . ( 2 ) . فرائد الاصول ، ج 3 ، صص 332 و 333 . ( 3 ) . علّامه مجلسى ، بحار الانوار ، ج 88 ، ص 160 .